نحوه برنامه ریزی درسی؛ مراحل برنامه ریزی درسی با مثال

نظر کارشناسی مشاوران تیم پایتخت کتاب

اگر برنامه ریزی می‌کنید اما به همه برنامه درسی نمی‌رسید، قبل از اینکه خودتان را سرزنش کنید، پیشنهاد می‌کنم ابتدا ببینید برنامه چقدر با وقت و توان واقعی شما هماهنگ است. از مقدار مطالعه‌ای شروع کنید که می‌توانید ادامه‌اش دهید و به‌تدریج آن را افزایش دهید. دقیق بنویسید چه مبحثی را می‌خوانید و چند سؤال حل می‌کنید؛ برای درس‌های مهم‌تر و نقاط ضعفتان هم وقت بیشتری بگذارید. مرور، استراحت و جبران کارهای عقب‌افتاده را در برنامه خود جا بدهید. آخر هفته، هم میزان اجرای برنامه و هم نتیجه تمرین‌هایتان را بررسی کنید. قرار نیست از روز اول برنامه بی‌نقصی داشته باشید؛ قرار است با شناخت بهتر خودتان، برنامه را اصلاح کنید.

کسب موفقیت درسی هیچ وقت تصادفی و بدون قاعده نبوده و نیازمند یک برنامه‌ریزی اصولی و دقیق است. برنامه ریزی درسی به این معنا است که مشخص کنید در بازه‌های زمانی خاصی کدام درس‌ها را مطالعه کنید، چه حجمی از دروس را بخوانید، چقدر تست بزنید و چه وقت آزمون و مرور داشته باشید. برنامه‌ریزی دو ویژگی مهم دارد، لازم است در تنظیم آن از اصول خاصی پیروی کنید و در عین حال برنامه باید مانند اثر انگشت برای هر شخصی منحصر به فرد باشد. 

در این مقاله، نحوه برنامه ریزی درسی را به صورت کامل به شما یاد می دهیم تا بتوانید یک برنامه اصولی که دقیقا مناسب شخص شما باشد را بنویسید. پس با پایتخت کتاب همراه باشید. 

برنامه ریزی درسی چیست؟

به طور خلاصه برنامه ریزی درسی یعنی نظم دادن به روند مطالعه و تنظیم فعالیت‌های درسی متناسب با هدفی که دانش‌آموز تعیین کرده است. به این معنی که با توجه به هدف دانش‌آموز، در یک بازه زمانی خاص او لازم است به چه ترتیبی و به چه اندازه‌ای درس بخواند تا بتواند به هدفش برسد. 

از آنجایی که حجم کارهای روزانه دانش‌آموزان بالا است و زمانی که آنها در اختیار دارند محدود است، ممکن است علی‌رقم تلاشی که می‌کنند نتوانند به تعدادی از کارهای مهم‌شان برسند. اینجا است که برنامه ریزی به کمک دانش‌آموزان می‌آید و آنها را از بلاتکلیفی و نگرانی رها می‌کند.  

گام به گام تا طراحی یک برنامه درسی اصولی

گفتیم برنامه ریزی درسی اصول مشخصی دارد و از طرفی باید شخصی سازی شود و دقیقا متناسب با هدف، ویژگی‌های شخصیتی هر دانش‌آموز و نقاط ضعف و قوتش تنظیم شود. در ادامه، اصول برنامه ریزی درسی را طی ۹ گام به شما آموزش می‌دهیم و حتی یک نمونه از برنامه هفتگی استاندارد را در قالب یک جدول در اختیارتان قرار می‌دهیم، در ادامه لازم است هر فردی با توجه به نیازهای خودش این اصول را در یک برنامه منحصر به فرد پیاده کند. 

گام اول، خودشناسی

 برنامه ریزی درسی به حدی شخصی و منحصر به فرد است که آن را با اثر انگشت مقایسه کردیم، پس در گام اول برنامه ریزی برای درس خواندن، ابتدا باید به یک خودشناسی برسید. به همین منظور لازم است از خودتان چند سوال مهم را بپرسید. هدف من از درس خواندن چیست؟ در طول روز چند ساعت زمان آزاد دارم؟ تا کنون روزانه چند ساعت درس خوانده‌ام؟ می‌خواهم به چه ساعت مطالعه‌ای در روز برسم؟

یک پیشنهاد: به مدت سه روز ریز و درشت کارهای روزانه را یادداشت کنید، به این ترتیب متوجه می‌شوید که روزانه زمان‌تان را صرف انجام چه کارهایی می‌کنید یا چقدر اتلاف تایم دارید. 

گام دوم، تعیین ساعت مطالعه روزانه و تعداد تست و سوال

حالا باید مشخص کنید در طول روز چه مقدار زمان می‌توانید واقعاً به درس خواندن اختصاص دهید.

در این مرحله بهتر است فقط به «ساعت مطالعه» فکر نکنید. حجم فعالیت‌های درسی نیز اهمیت دارد؛ برای مثال:

• مطالعه یک مبحث
• حل تمرین تشریحی
• حل تست
• مرور مطالب قبلی
• تحلیل آزمون
• رفع اشکال

مقدار مناسب هرکدام به شرایط شما و هدفی که دنبال می‌کنید بستگی دارد.

برنامه‌ای که بتوانید اجرا کنید، از برنامه‌ای که فقط روی کاغذ ساعت مطالعه بیشتری دارد ارزشمندتر است.

برای مثال اگر تا امروز روزانه سه ساعت درس خوانده‌اید اما هدفتان این است که به روزی ده ساعت برسید، هفته اول با همان روزی سه الی چهار ساعت شروع کنید و بعد از ایجاد عادت منظم درس خواندن، به تدریج به صورت هفتگی ساعت مطالعه‌تان را افزایش دهید تا به هدف نهایی برسید.

گام سوم، تعیین بازه‌های مطالعه و استراحت

خب حالا که مشخص کردیم روزانه چند ساعت درس بخوانیم، این سوال پیش می‌آید که در بازه‌های چند دقیقه‌ای مطالعه کنیم، چقدر درس بخوانیم و چقدر استراحت کنیم؟ بازه‌های مطالعاتی شما باید دقیقا مشخص باشند یعنی اینطور نباشد که هر وقت دوست داشتید دو ساعت درس بخوانید و هر وقت نخواستید کل زمان مطالعه شما در ۳٠ دقیقه خلاصه شود. 

بازه مطالعاتی مناسب برای همه دانش‌آموزان یکسان نیست و نمی‌توان یک زمان ثابت را به عنوان «بازه استاندارد» برای همه افراد تعیین کرد. مدت هر جلسه مطالعه می‌تواند با توجه به سن، نوع درس، توانایی حفظ تمرکز، عادت مطالعه و شرایط فرد متفاوت باشد. بنابراین بهتر است مدت مطالعه را بر اساس میزان تمرکز و کیفیت یادگیری خودتان تنظیم کنید و پس از هر جلسه، استراحت مناسبی داشته باشید. همچنین، بازه‌های استراحت شما نباید بیش از اندازه طول بکشند و در زمان استراحت از انجام کارهایی مثل چرخیدن در فضای مجازی که بیشتر ذهن و چشمانتان را خسته می‌کند خودداری کنید.

یک پیشنهاد: دقت کنید و ببینید چه مدت زمانی می‌توانید با تمرکز و انرژی درس بخوانید و این مدت زمان را به عنوان بازه مطالعاتی خودتان در نظر بگیرید، البته لازم نیست برای مدت مطالعه حداقل یا حداکثر با زمان ثابت تعیین کنید. اگر متوجه شدید که بعد از مدتی تمرکزتان کاهش پیدا می‌کند، بهتر است جلسه مطالعه را تمام کرده و استراحت کوتاهی داشته باشید.

گام چهارم، مشخص کردن اولویت‌ها

حالا که مشخص کردیم چند ساعت در طول روز می‌توانیم درس بخوانیم و با بازه‌های مطالعه و استراحت هم آشنا شدیم، سوال بعدی این است که کدام درس‌ها را بخوانیم، به هر درس چند بازه را در طول هفته اختصاص دهیم و در هر بازه از روز، چه درس هایی را بخوانیم؟ مثلا صبح‌ها کدام درس‌ها را بخوانیم و شب‌ها چه درسی را در برنامه بگذاریم؟ 

پاسخ این سوالات به چند عامل بستگی دارد؛ از جمله میزان اهمیت درس در هدف تحصیلی شما، نقاط ضعف و قوت، سطح فعلی و مقدار زمانی که برای رسیدن به سطح مطلوب نیاز دارید. بنابراین بهتر است زمان بیشتری را به درس‌هایی اختصاص دهید که هم برای هدف شما اهمیت بیشتری دارند و هم در آن‌ها نیاز به تمرین و پیشرفت بیشتری دارید. 

یک پیشنهاد: برای اینکه متوجه شوید که درس‌ها را در طول روز به چه ترتیبی بخوانید، چند روز عملکرد خودتان را در نظر بگیرید و بررسی کنید که برای مطالعه هر درس، در چه بازه‌هایی از شبانه‌روز راحت‌تر هستید. 

گام پنجم، تعیین بازه‌هایی برای سنجش

برنامه‌ریزی و درس خواندن بدون سنجش و آزمون دادن مثل زدن به دل یک جنگل انبوه بدون داشتن نقشه راه است. گاهی دانش‌آموزان ساعت مطالعه بالایی دارند اما به محض شرکت در آزمون و امتحانات مدرسه متوجه می‌شوند که برنامه‌ریزی درستی نداشته‌اند و برای مثال لازم است بیشتر تست بزنند و سوال حل کنند. 

بنابراین، لازم است در برنامه ریزی درسی‌تان زمان‌هایی را برای آزمون دادن یا حل سوالات تشریحی مشخص کنید و سپس بر اساس بازخوردی که از این آزمون‌ها می‌گیرید، برنامه را اصلاح کرده و در آن تغییراتی ایجاد کنید. برای اطلاعات بیشتر درباره روش های صحیح درس خواندن مقاله ما در پایتخت کتاب را مطالعه کنید.

پیشنهاد اول: اگر امکان ثبت نام در آزمون‌های آزمایشی موسسات را ندارید، می‌توانید هر دو هفته یکبار تعدادی سوال از مباحثی که خوانده‌اید مشخص کنید و به این سوالات در قالب یک آزمون و با رعایت شرایط استاندارد پاسخ دهید. یادتان باشد که این آزمون‌ها را به دقت تحلیل کنید. 

پیشنهاد دوم: اقدام به خرید کتاب های کمک درسی متناسب با سطح خود کنید و با خواندن هر فصل یا هر مبحث شروع به حل سوالات کنید. پایتخت کتاب سایتی معتبر برای تهیه کتاب های کمک درسی و کنکوری تستی و تشریحی است و هر کتابی را که می خواهید می توانید با تخفیف بالا سفارش دهید. 

گام ششم، تعیین زمان‌هایی برای مرور

بگذارید خیالتان را راحت کنم، قرار نیست مطالب درسی را با یک بار مطالعه برای مدت طولانی به خاطر بسپارید، پس لطفا روند برنامه ریزی تحصیلی‌‌تان را با قرار دادن مرورهای منظم در برنامه تکمیل کنید. فرقی نمی‌کند که دانش‌آموز پایه دهم هستید یا امسال خودتان را برای کنکور آماده می‌کنید، در هر صورت لازم است بازه‌های مرور دقیقا در برنامه شما مشخص شده باشند.

یک پیشنهاد: می‌توانید مرورهای کوتاه و منظم را در برنامه قرار دهید؛ برای مثال، مطالب مهم را در فاصله‌های زمانی مختلف دوباره مرور کنید، در پایان هفته میزان تسلط خود را بسنجید و با حل سؤال یا آزمون، مطالبی را که فراموش کرده‌اید شناسایی و دوباره مطالعه کنید.می توانید از مقاله چگونه مرور داشته باشیم استفاده کنید .البته یادتان باشد مرور ها باید در بازه های متفاوت باشند مثلا بر اساس منحنی ابینگ هاووس مرور ها را انجام دهید و یا با قانون لایتنر مرور ها را انجام دهید. در مقاله انواع روش های مرور کنکور سیر تا پیاز مرور اصولی و صحیح را به شما آموزش داده ایم.

در برنامه هر روز یک آیتم ۲٠ الی ۳٠ دقیقه‌ای تحت عنوان نون شب قرار دهید و در این بازه کوتاه مطالب حفظ کردنی یا مباحث دشوار را مرور کنید.

گام هفتم، در نظر گرفتن زمان‌های جبرانی

حتی متعهدترین و سخت کوش‌ترین دانش‌آموزان هم گاهی در شرایط خاصی از پس اجرای کامل برنامه‌هایشان بر نمی‌آیند، پس منطقی است که در زمان تنظیم برنامه درسی، زمان‌هایی را به عنوان جبرانی در نظر بگیرید. البته حواستان باشد که این بازه‌های جبرانی فقط برای مواقع ضروری و زمان‌هایی کاربرد دارند که یک اتفاق پیش‌بینی نشده برایتان رخ می‌دهد؛ پس لطفا به بهانه تایم‌های جبرانی تنبلی نکنید و درس خواندن را به تعویق نیندازید. 

یک پیشنهاد: می‌توانید بازه‌های جبرانی را در پایان هر روز یا پایان هر هفته قرار دهید یا اگر در پایان هفته بخشی از برنامه شما باقی مانده بود، آن را کم کم و در بازه‌های کوتاه طی هفته آینده مطالعه کنید. 

گام هشتم، نوشتن برنامه در یک جدول

بعد از انجام مراحل قبلی و فراهم کردن مقدمات، لازم است یک جدول برنامه ریزی درسی رسم کنید و برنامه روزانه‌تان را با جزئیات در این جدول بنویسید. خیلی وقت‌ها دانش‌آموزان تمام مراحل را طی می‌کنند اما حاضر نمی‌شوند برنامه‌هایشان را مکتوب کنند. 

نوشتن برنامه می‌تواند به مشخص شدن هدف‌ها، نظم دادن به فعالیت‌ها و پیگیری بهتر میزان اجرای برنامه کمک کند؛ با این حال، صرفاً مکتوب کردن برنامه تضمین نمی‌کند که فرد حتماً به آن پایبند بماند.

روز هفته	زیست‌شناسی	شیمی	ریاضی	فیزیک	درس عمومی
شنبه	مطالعه مبحث جدید + تست	مطالعه مبحث جدید + حل سؤال	مطالعه مبحث جدید + تمرین	—	فارسی: مطالعه + تمرین
یکشنبه	مطالعه مبحث جدید + تست	مطالعه مبحث جدید + حل سؤال	—	مطالعه مبحث جدید + تست	عربی: مطالعه + تمرین
دوشنبه	مطالعه مبحث جدید + تست	—	مطالعه مبحث جدید + تمرین	مطالعه مبحث جدید + تست	دینی: مطالعه + مرور
سه‌شنبه	مطالعه مبحث جدید + تست	مطالعه مبحث جدید + حل سؤال	مطالعه مبحث جدید + تمرین	—	زبان انگلیسی: واژگان + گرامر
چهارشنبه	مطالعه مبحث جدید + تست	مطالعه مبحث جدید + حل سؤال	—	مطالعه مبحث جدید + تست	زمین شناسی: مطالعه + تمرین
پنجشنبه	مرور و تست مباحث هفته	مرور و تست مباحث هفته	مرور و تست مباحث هفته	مرور و تست مباحث هفته	عربی + دینی: مرور و حل سؤال
جمعه	آزمون مباحث مطالعه‌شده + تحلیل+مطالعه و تمرین	آزمون مباحث مطالعه‌شده + تحلیل+مطالعه و تمرین	آزمون مباحث مطالعه‌شده + تحلیل+مطالعه و تمرین	آزمون مباحث مطالعه‌شده + تحلیل+مطالعه و تمرین	زبان انگلیسی + فارسی: مطالعه + تمرین

اعداد مربوط به مدت مطالعه در جدول صرفاً برای نمونه هستند و نباید به‌عنوان زمان استاندارد و یکسان برای همه دانش‌آموزان در نظر گرفته شوند. جدول برنامه ریزی برای درس خواندن برای هر دانش آموز باید اختصاصی و شخصی سازی شده باشد.

پیشنهاد: شما می توانید از دفترهای برنامه ریزی درسی با طراحی های جذاب و رنگی برای تنظیم جدول بالا استفاده کنید. پایتخت کتاب انواع دفترهای برنامه ریزی کنکور را برای شما عزیزان فراهم کرده است که می توانید با مناسب ترین قیمت سفارش دهید. 

گام نهم، ارزیابی برنامه

گاهی دانش‌آموزان از ترس اینکه نتوانند یک برنامه استاندارد و بدون نقص بنویسند، اصلا سمت نوشتن برنامه درسی نمی‌روند. در حالیکه در ابتدای مسیر برنامه‌ریزی، هیچکس نمی‌تواند یک برنامه عالی و بی‌نقص تنظیم کند. برای اینکه به تدریج در نوشتن برنامه حرفه‌ای شوید، باید انعطاف‌پذیر باشید و در پایان هر هفته برنامه همان هفته را ارزیابی کنید و نقاط ضعف و قوت برنامه را مشخص کرده و در صورت نیاز تغییراتی در آن ایجاد کنید. 

اشتباهات متداول در برنامه‌ریزی درسی

گاهی دانش‌آموزان گلایه می‌کنند که چگونه برنامه ریزی درسی کنیم تا پیشرفت چشمگیری داشته باشیم؟ یکسری اشتباهات متداول در برنامه‌ریزی درسی اکثر داوطلبان وجود دارد که باعث می‌شود از برنامه‌ریزی کردن نتیجه دلخواهشان را نگیرند. اشتباهاتی مانند:

• بیشتر از حد توانشان برنامه‌ریزی می‌کنند؛ ساعت مطالعه را باید آهسته آهسته افزایش دهید. 
• اصل تناسب را رعایت نمی‌کنند؛ مثلا ساعت مطالعه هر درس باید متناسب با درجه سختی و اهمیت آن درس باشد. 
• فقط درس می‌خوانند و زمان کمی را به حل تست و نمونه سوال اختصاص می‌دهند. 
• زمان‌های مناسبی را برای مطالعه انتخاب نمی‌کنند؛ مثلا مطالعه را به سر ظهرها یا آخر شب‌ها موکول می‌کنند.
• به اندازه کافی استراحت نمی‌کنند. 
• برنامه آن‌ها تنوع کافی ندارد؛ مثلا در طول یک روز فقط ریاضی می‌خوانند. 
• به برنامه‌هایشان تعهد ندارند، اگر شما هم چنین مشکلی دارید توصیه می‌کنیم مقاله “چرا برنامه ریزی می‌کنم اما به آن عمل نمی‌کنم” را در پایتخت کتاب مطالعه کنید. 

سخن آخر

شاید فکر می‌کنید برای برنامه ریزی درسی حتما لازم است از یک مشاور کمک بگیرید و انجام این کار به حدی سخت است که خودتان به تنهایی از پس آن برنمی‌آیید. در حالیکه برنامه ریزی برای درس خواندن اصول مشخصی دارد که در این محتوا مفصل و گام به گام آنها را توضیح دادیم. می‌توانید به کمک این اصول و با توجه به شرایط خودتان، یک برنامه استاندارد شخصی تنظیم کنید. 

در این مسیر اگر نیاز به کمک داشتید، می‌توانید سوالات‌تان را از طریق قسمت دیدگاه‌ها با کارشناسان تیم پایتخت کتاب در میان بگذارید. 

چند سوال متداول