روش مطالعه PQ6R؛ آموزش جامع به همراه مثال

نظر کارشناسی مشاوران تیم پایتخت کتاب

تا حالا شده یک صفحه را چند بار بخوانید، اما وقتی کتاب را می‌بندید نتوانید بگویید چه یاد گرفته‌اید؟ روش PQ6R کمک می‌کند موقع درس خواندن، بیشتر با مطلب درگیر شوید. مثلاً قبل از خواندن مبحث پیوندهای شیمیایی، نگاهی به تیترها و شکل‌ها بیندازید و از خودتان بپرسید: «پیوند یونی و کووالانسی چه فرقی دارند؟» حالا با یک سؤال مشخص درس را بخوانید، پاسخ را کوتاه یادداشت کنید و به ارتباط آن با چیزهایی که قبلاً یاد گرفته‌اید فکر کنید. اگر بخشی را نفهمیدید، آن را مشخص کنید و برای رفع اشکالش به کتاب یا معلم مراجعه کنید. بعد کتاب را ببندید و تفاوت این دو پیوند را طوری توضیح دهید که دوستتان هم متوجه شود. اینجا بهتر می‌فهمید کدام قسمت را یاد گرفته‌اید و کجا هنوز مشکل دارید. در روزهای بعد هم دوباره به همان سؤال پاسخ دهید تا تمرین یادآوری، بخشی از مرور شما باشد.

اگر تا به حال برایتان پیش آمده که یک فصل را چند بار بخوانید اما چند روز بعد بخش زیادی از آن را فراموش کنید، پس لطفا برای چند دقیقه همه حواستان را جمع کنید تا روش مطالعه PQ6R را یاد بگیرید، چون در دنیایی که همه چیز در حال تغییر کردن و پیشرفت است، وقت آن شده شما دانش‌آموزان عزیز هم از روش‌های مطالعه بهتر و کارآمدتری به جای روش‌های قدیمی و کم بازده استفاده کنید. روش PQ6R در واقع نسخه توسعه‌یافته‌ای از روش‌های SQ3R و PQRST است و هدف آن، تبدیل مطالعه منفعل به مطالعه فعال است؛ یعنی به جای اینکه فقط متن را بخوانید، مغز را در تمام مراحل یادگیری درگیر می‌کند. روش مطالعه PQ6R یک روش مطالعه اصولی است که  شامل ۸ مرحله یعنی پیش‌خوانی، پرسش، مطالعه دقیق، ثبت کردن، تفکر عمیق، بازنگری، بازگو کردن و مرور است .

برخلاف مطالعه معمولی که فقط به خواندن محدود می‌شود، این روش باعث می‌شود اطلاعات چند بار و به شکل‌های مختلف پردازش شوند؛ موضوعی که در علوم شناختی با یادگیری عمیق ارتباط دارد.

هر مرحله از PQ6R یک هدف مشخص دارد؛ بعضی مراحل به درک مطلب کمک می‌کنند و بعضی دیگر باعث تثبیت و بازیابی بهتر اطلاعات می‌شوند.

پس تا انتها با پایتخت کتاب همراه باشید تا با هم مراحل مختلف این روش را یاد بگیریم.  

چرا روش مطالعه PQ6R؟ 

گاهی دانش‌آموزان از این گلایه دارند که ساعت مطالعه بالایی دارند و هر روز منظم درس می‌خوانند اما همه چیز کند پیش می‌رود و به نتیجه دلخواهشان نمی‌رسند! مشکل اینجا است که اکثر بچه‌ها فکر می‌کنند درس خواندن و پر کردن ساعت مطالعه، به تنهایی موفقیت‌شان را تضمین می‌کند، در حالی‌که آنچه که در کنار ساعت مطالعه بالا نیاز دارند و حتی مهم‌تر هم هست، یادگیری روش‌های مطالعه اصولی است.

پژوهش‌های علوم یادگیری نشان می‌دهند تلاش برای به‌یادآوردن مطالب بدون نگاه‌کردن به کتاب و پخش‌کردن برنامه مطالعه در طول زمان، از روش‌های مؤثر برای یادگیری ماندگار هستند. بنابراین، به‌جای تکیه بر چندبار خواندن متن، پس از مطالعه، کتاب را ببندید، به چند سؤال پاسخ دهید و پاسخ‌هایتان را بررسی کنید؛ سپس این تمرین را در روزهای بعد تکرار کنید. شواهد علمی از اثربخشی این دو روش بیشتر از دوباره‌خوانی صرف حمایت می‌کنند (دانلوسکی و همکاران، ۲۰۱۳).

روش مطالعه PQ6R  شما را عمیقا با مطالبی که می‌خوانید درگیر می‌کند و بعد از طی کردن گام‌های مختلف این روش متوجه می‌شوید چنان روی جزئیات آن مبحث به تسلط رسیده‌اید که می‌توانید به هر تیپ سوالی از آن مبحث پاسخ دهید. از طرفی چون مطالب را درست و حسابی یاد گرفته‌اید و صرفا حفظ نکرده‌اید، این مطالب ا حتمالا  برای مدت طولانی تری در حافظه بلند مدت شما ثبت می‌شوند. 

گام به گام تا اجرای روش مطالعه PQ6R

فرقی نمی‌کند دانش‌آموز کدام پایه هستید یا می‌خواهید از این روش برای مطالعه چه درسی استفاده کنید، خیالتان راحت باشد چون این روش همیشه جواب می‌دهد! روش مطالعه PQ6R یک روش ۸ مرحله‌ای است که اسم آن مخفف حرف اول گام‌های این روش است، برای اجرای این روش گام‌های  زیر را به ترتیب دنبال کنید. 

مرحله اول، پیش‌خوانی یا preview 

اکثر دانش‌آموزان عادت دارند از همان ابتدا سراغ اصل مطلب بروند و بدون مقدمه و ایجاد آمادگی ذهنی، مطالعه یک درس را آغاز کنند. در حالی‌که لازم است از قبل موتور مغزتان را گرم کنید و آن را آماده دریافت مطالب کنید، در این مرحله قرار است شما فقط چند دقیقه زمان صرف کنید اما به واسطه همین چند دقیقه، چند ساعت از زمان کل مطالعه آن درس را ذخیره می‌کنید. 

مواردی که بهتر است بررسی کنید:

• عنوان فصل
• تیترها
• تصاویر
• نمودارها
• جدول‌ها
• پرسش‌های پایان فصل

هدف این مرحله، یاد گرفتن مطالب نیست؛ بلکه ساختن یک نقشه ذهنی اولیه است.

پیش‌مطالعه به مغز کمک می‌کند چارچوب کلی موضوع را بشناسد و هنگام مطالعه دقیق، ارتباط بین بخش‌های مختلف را راحت‌تر پیدا کند.

روش اجرا: کافی است چند دقیقه زمان بگذارید و سرتیترها و عنوان‌های هر پاراگراف را بخوانید، تصاویر، جداول و نمودارهای آن درس را بررسی کنید و نوشته‌های زیر تصاویر و نمودارها را مطالعه کنید. سپس،یک بار روزنامه وار مطلب را با سرعت مطالعه کرده و پرسش‌های موجود در متن درس یا پایان درس را بخوانید تا به یک درک کلی از موضوع آن درس برسید. 

مرحله دوم، پرسش یا Question

بعد از روشن کردن موتور مغز به کمک پیش‌خوانی، حالا باید مغزتان را بیشتر آماده دریافت اطلاعات کنید، چطوری؟ با سوال پرسیدن. زمانی که معلم از شما سوالی می‌پرسد و مجبورید برای رسیدن به پاسخ آن سوال فکر کنید، ذهنتان در آن لحظه به شدت درگیر و کنجکاو می‌شود و می‌خواهد هر طور شده به پاسخ برسد، پس اطلاعاتی که بعد از آن دریافت می‌کند را بهتر یاد می‌گیرد، بیایید از این خاصیت در گام دوم استفاده کنیم. 

روش اجرا: از مطالبی که حین پیش‌خوانی مطالعه کرده‌اید چند سوال طرح کنید، با خواندن هر سرتیتر ممکن سوالی در مورد آن به ذهنتان برسد، مثلاً اگر تیتر درس باشد:

برای مثال برای مبحث «انواع پیوندهای شیمیایی» می‌توانید بپرسید:

• پیوند یونی چگونه تشکیل می‌شود؟
• تفاوت پیوند یونی و کووالانسی چیست؟

این سؤال‌ها باعث می‌شوند مطالعه هدفمندتر شود.

 در غیر این صورت می‌توانید از سوالات متن درس برای طرح سوالات جدید ایده بگیرید. ممکن است سوالات شما چندان عالی و حرفه‌ای نباشند، اما هیچ اشکالی ندارد در هر صورت لازم است هر سوالی که به ذهنتان می‌رسد را مطرح کنید. 

مرحله سوم، مطالعه دقیق یا Read

خب بعد از طی کردن دو مرحله قبلی حسابی ذهنتان را آماده یادگیری مطالب کرده‌اید، در گام سوم قرار است کلیات هر مبحث را بخوانید و درک کنید و بعد سراغ مبحث بعدی بروید. توجه کنید که هدف از این مرحله یادگیری اصل مطلب است و قرار نیست با جزئیات درگیر شویم یا ساعت‌ها در این مرحله درجا بزنیم، فقط می‌خوانیم، می‌فهمیم و رد می‌شویم. 

روش اجرا: هر درس را به چند پاراگراف تقسیم کنید، هر پاراگراف را به دقت و با تمرکز مطالعه کنید و سعی کنید کلیات مطالب را یاد بگیرید. توجه کنید که در این مرحله قرار نیست چیزی را حفظ کنیم، نکات را چند بار تکرار کنیم یا روی صد در صد مطالب به تسلط برسیم. حتی اگر در حین مطالعه دقیق، مطلبی را متوجه نشدید، نباید خیلی روی آن مطلب متوقف شوید، بلکه بهتر است کنار آن مطلب یک علامت سوال بگذارید و از آن بگذرید.

 در این مرحله:

• زیر نکات مهم خط بکشید.
• ارتباط مطالب را پیدا کنید.
• مثال‌ها را با دقت بررسی کنید.

خط کشیدن زمانی مفید است که فقط نکات کلیدی را علامت‌گذاری کنید؛ اگر تقریباً همه متن را هایلایت کنید، ارزش مرورهای بعدی کاهش پیدا می‌کند.

جدول مطالعه فعال

انجام بده	انجام نده
زیر نکات کلیدی خط بکش	کل متن را هایلایت نکن
مثال‌ها را تحلیل کن	فقط از روی متن رد نشو
بخش‌بخش بخوان	یک‌جا کل فصل را نخوان

مرحله چهارم، ثبت کردن یا Record 

خب در گام قبلی گفتیم چیزی را حفظ نکنید، در این صورت آیا مطالبی که خواندیم در حافظه ما ثبت می‌شوند؟ بله، در این گام دقیقا هدف ما ثبت مطالب است، چطوری؟ قرار است به کمک یادداشت‌برداری این کار را انجام دهیم. در حین یادداشت‌برداری ذهن ما با موضوع درگیر می‌شود و احتمال حواس‌پرتی کاهش پیدا می‌کند. از طرفی در حین یادداشت‌برداری ما کلمات مهم و کلید واژه‌ها را ثبت می‌کنیم و بعدها می‌توانیم با مرور آنها مطالب را به لایه‌های عمیق حافظه‌مان بفرستیم. 

روش اجرا: بعد از مطالعه هر پاراگراف، کلمات کلیدی و نکات مهم را خیلی کوتاه و خلاصه یادداشت کنید، از نوشتن جملات طولانی یا یادداشت کردن تک تک جزئیات پرهیز کنید.

• می‌توانید از نمودار درختی یا جدول برای نظم دادن به یادداشت‌هایتان استفاده کنید.
• دفتر نکته برداری تهیه کنید.
• اشتباهات آزمون‌ها را ثبت کنید.

ثبت اشتباهات آزمون یکی از ارزشمندترین انواع یادداشت‌برداری است؛ چون دقیقاً روی نقاط ضعف واقعی شما تمرکز می‌کند. حتما مقاله “یادداشت برداری چیست” را در وبلاگ پایتخت کتاب مطالعه کنید. 

مرحله پنجم، تفکر عمیق یا Reflect

اینکه شما هر مبحث را جداگانه بخوانید و یاد بگیرید خیلی خوب است اما اصلا کافی نیست، چون در سوالات امتحانی یا تست‌های کنکور طراحان مطالب مختلف را با هم ترکیب می‌کنند، پس شما هم باید یک گام به عقب بردارید و سعی کنید با تفکر عمیق بین تمام مطالبی که خوانده‌اید ارتباط برقرار کنید. 

روش اجرا: بعد از اینکه با طی گام‌های قبلی مطالعه یک درس را به پایان رساندید، لازم است روی مطالبی که خوانده‌اید عمیق‌تر فکر کنید، مثلا تمام یادداشت‌هایتان را مطالعه کنید و سعی کنید الگوی کلی آن درس را درک کنید و بین مطالب و نکات مختلف ارتباط برقرار کنید. حتی در این مرحله برای درک عمیق ابعاد مختلف یک موضوع و برقراری ارتباط بین مباحث مختلف، می‌توانید تعدادی تست و نمونه سوال حل کنید. 

• فلش‌کارت بسازید.
• دفتر نکات تهیه کنید.
• اشتباهات آزمون‌ها را ثبت کنید.

ثبت اشتباهات آزمون یکی از ارزشمندترین انواع یادداشت‌برداری است؛ چون دقیقاً روی نقاط ضعف واقعی شما تمرکز می‌کند.

جدول ثبت اطلاعات 

ابزار	کاربرد
فلش‌کارت	مرور سریع
دفتر نکات	جمع‌بندی
دفتر اشتباهات	جلوگیری از تکرار

مرحله ششم، بازنگری یا Revise 

 در این مرحله می‌خواهیم مجدد به متن درس برگردیم و یک بار دیگر کل درس را بازنگری کنیم، نترسید قرار نیست مجدد کل درس را بخوانیم، بلکه قرار است ابهامات را برطرف کنیم. به کمک یادداشت‌برداری و تفکر عمیق، اکنون دید وسیع‌تر و بهتری از مطالب پیدا کرده‌ایم پس احتمالا الان می‌توانیم مطالبی که قبلا درک نکرده بودیم را متوجه شویم. 

روش اجرا: اگر یادتان باشد در مرحله سوم یا مطالعه دقیق گفتیم لازم نیست خیلی روی درک مطالب پافشاری کنیم و زمان زیادی برای آن صرف کنیم و از شما خواستیم کنار مطالبی که متوجه نمی‌شوید یک علامت سوال بگذارید. در این مرحله قرار است فقط به همان بخش‌ها مراجعه کنیم و سعی کنیم به درک خوبی از آن مطالب برسیم. اگر خودتان به تنهایی به نتیجه نرسیدید، می‌توانید از درسنامه کتاب های کمک درسی یا فیلم‌های آموزشی استفاده کنید یا از معلم‌تان بخواهید یک دور آن بخش را برایتان توضیح دهد. 

مرحله هفتم، بازگو کردن یا Recite 

برای اینکه مطمئن شویم همه مطالب را خوب درک کرده‌ایم و جزئیات را به حافظه سپرده‌ایم، لازم است یک دور کل مطالب را بازگو کنیم. ممکن است حین بازگو کردن متوجه شویم مطلبی را درست یاد نگرفته‌ایم و به اصطلاح در آن قسمت گیر داریم یا حتی نیاز داشته باشیم یادداشت‌هایمان را تکمیل یا اصلاح کنیم. با انجام این مرحله در واقع مطالب را در ذهنتان مرتب می‌کنید و به آنها نظم می‌دهید، به این ترتیب بعدها هم راحت‌تر می‌توانید نکات را به یاد بیاورید. 

روش اجرا: فرض کنید یک دانش‌آموز فرضی مقابل شما نشسته و سعی کنید مطالبی که یاد گرفته‌اید را با جزئیات و به زبان ساده برای او توضیح بدهید. هر کجا که به مشکل برخوردید، برای یادآوری نکات به یادداشت‌هایتان مراجعه کنید. همچنین، مواردی که درست یاد نگرفته‌اید یا آنها را فراموش کرده‌اید را یادداشت کنید تا بعدا آنها را مجدد مطالعه کنید. این مرحله فرصت خوبی برای اصلاح کردن یادداشت‌ها و اضافه کردن نکات جدید به آنها است. 

مرحله هشتم، مرور کردن یا Review 

شاید باورتان نشود اما اگر مرحله آخر یعنی مرور منظم مطالب را نادیده بگیرید، تمام گام‌هایی که قبلا طی کرده‌اید بی‌فایده می‌شوند و تلاشتان به هدر می‌رود! چون هر چقدر هم که یک موضوع را خوب یاد بگیرید، باز هم فراموشی خاصیت طبیعی مغز ما است و خواه ناخواه بعد از مدتی، بخشی از مطالب از حافظه‌تان پاک می‌شود. هر چند به کمک یک روش مطالعه اصولی مانند روش مطالعه PQ6R، هم احتمال فراموشی کمتر می‌شود و هم می‌توانید سریع‌تر مطالب را بازیابی کنید. 

روش اجرا: می‌توانید در پایان روز، پایان هفته و پایان هر ماه، مطالب را به کمک یادداشت‌ها و کلمات کلیدی که نوشته‌اید مرور کنید. همچنین، یک راه موثر برای مرور مطالب به ویژه بعد از گذشت مدت زمان نسبتا طولانی، حل تعدادی سوال از آن مبحث در قالب یک آزمون است. اگر می‌خواهید مرور کردن را به صورت حرفه‌ای یاد بگیرید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله “نحوه صحیح مرور مطالب خوانده شده” را در وبلاگ پایتخت کتاب مطالعه کنید. 

جدول مرور فاصله‌دار

زمان	فعالیت
همان روز	مرور کوتاه
روز بعد	بازگو کردن
چند روز بعد	حل سؤال
هفته بعد	مرور دوباره

تفاوت PQ6R با SQ3R و PQRST

خیلی از دانش‌آموزها این سه روش را با هم اشتباه می‌گیرند. در ادامه جدولی از تفاوت های این سه روش برای شما آوردیم:

ویژگی	SQ3R	PQRST	PQ6R
پیش‌مطالعه	✓	✓	✓
سؤال‌سازی	✓	✓	✓
مطالعه	✓	✓	✓
تفکر	✗	محدود	✓
بازگو کردن	✓	✓	✓
مرور	✓	✓	✓
بازنویسی	✗	✗	✓
ثبت مطالب	✗	✗	✓

سخن پایانی

روش مطالعه PQ6R یک روش مطالعه ۸ مرحله‌ای برای یادگیری عمیق مطالب، مطالعه فعالانه و درگیر شدن با موضوعات و سپردن جزئیات هر درس به حافظه بلند مدت است. این روش شامل پیش‌خوانی، طرح پرسش، مطالعه دقیق، ثبت کردن، تفکر عمیق، بازنگری، بازگو کردن و مرور است که هر مرحله را کامل توضیح دادیم.

برای اینکه از اجرای این روش حداکثر نتیجه را بگیرید و بازدهی درس خواندن‌تان را چند برابر کنید، لازم است صبر داشته باشید و این روش را چند بار برای مطالعه دروس مختلف اجرا کنید تا حسابی روی آن مسلط شوید. اگر هم سوالی در مورد این روش دارید، می‌توانید سوالات‌تان را در قسمت دیدگاه‌ها بپرسید، کارشناسان پایتخت کتاب در اسرع وقت به سوالات شما عزیزان پاسخ خواهند داد. 

سوالات متداول