انواع کنکور در ایران {مقایسه و تحلیل جامع}

نظر کارشناسی مشاوران تیم پایتخت کتاب

شاید برای شماهم سوال پیش بیاید که کنکور در ایران چند نوع هست و باید چه کنکوری شرکت کنیم؟ پیشنهاد من این است که اول مشخص کنید به چه رشته‌ها و کارهایی علاقه دارید، بعد ببینید مسیر ورود به آن‌ها چیست. فقط به‌خاطر تعداد بالای داوطلبان تجربی یا کمتر بودن داوطلبان کنکور هنر، تصمیم نگیرید؛ تعداد شرکت‌کنندگان به‌تنهایی نشان نمی‌دهد قبولی برای شما چقدر آسان است. درس‌های هر گروه را با توانایی‌ها و علاقه خودتان مقایسه کنید. اگر به معلمی فکر می‌کنید، شرایط پذیرش دانشجوـ معلم را بشناسید؛ اگر هنر را دوست دارید، آزمون عملی بعضی رشته‌ها را هم در نظر بگیرید. لازم نیست از حالا نگران آزمون ارشد و دکتری باشید؛ آن‌ها مربوط به مراحل بعد از تحصیل دانشگاهی‌اند. مهم این است مسیری را انتخاب کنید که هم برای درس خواندن در آن آمادگی دارید و هم آینده‌اش را برای خودتان می‌خواهید.

انواع کنکور در ایران شامل کنکور سراسری، آزمون اختصاصی پذیرش دانشجو ـ معلم  (فرهنگیان)، کاردانی به کارشناسی ناپیوسته، کارشناسی ارشد و دکتری است که هر کدام با ساختاری متفاوت، هر سال برای مقاطع تحصیلی و رشته‌های مختلف برگزار می‌شوند. در کنکور 1405، علوم تجربی با بیش از 451 هزار داوطلب، بیشترین شرکت کننده های کنکور را داشت، در حالی که گروه هنر  با 64 هزار داوطلب کمترین تعداد شرکت‌کننده را داشت؛ همچنین کنکور کاردانی به کارشناسی برای ادامه تحصیل دارندگان مدرک کاردانی و کنکور ارشد و کنکور دکتری برای ورود به تحصیلات تکمیلی طراحی شده‌اند. در ادامه این مطلب، انواع کنکور در ایران را بررسی و گروه‌های آزمایشی مختلف را مقایسه و تحلیل کرده‌ایم.

انواع کنکور سراسری؛ معرفی گروه‌های آزمایشی اصلی و شناور

کنکور سراسری، آزمون ورود به دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی است که سازمان سنجش آموزش کشور آن را برگزار می‌کند و شامل سه گروه آزمایشی اصلی ریاضی و فیزیک، علوم تجربی، علوم انسانی و دو گروه شناور هنر و زبان‌های خارجی است. در هر نوبت آزمون، داوطلب می‌تواند از میان سه گروه اصلی، یک گروه را انتخاب کند و در صورت تمایل، گروه یا گروه‌های شناور را نیز انتخاب کند.

کنکور رشته علوم تجربی سال‌هاست که بیشترین رقابت را در میان گروه‌های آزمایشی کنکور سراسری دارد، در کنکور گذشته نیز با بیش از 451 هزار داوطلب، کنکور تجرربی بیشترین تعداد داوطلب را در میان گروه‌های امتحانی داشت.

 از سال 1402، دروس عمومی از دفترچه آزمون سراسری حذف شدند. در کنکور 1405 نیز سوابق تحصیلی سهم 60 درصدی در نمره کل سابقه تحصیلی داوطلبان داشت و آزمون سراسری سهم 40 درصدی در نمره کل دارد. بنابراین، در ساختار جدید پذیرش، عملکرد دانش‌آموز در امتحانات نهایی در کنار عملکرد او در آزمون سراسری اهمیت دارد.

به همین دلیل، برنامه‌ریزی برای کنکور دیگر فقط به تست‌ زنی محدود نیست و داوطلبان باید آمادگی برای امتحانات نهایی و ایجاد یا تکمیل سابقه تحصیلی را نیز در برنامه خود در نظر بگیرند.

کنکور علوم انسانی

کنکور رشته علوم انسانی یکی از سه گروه آزمایشی اصلی کنکور سراسری است که برای داوطلبانی طراحی شده که علاقه‌مند به تحصیل در رشته‌هایی مانند حقوق، روانشناسی، جامعه‌شناسی، علوم تربیتی، مدیریت و علوم سیاسی هستند. این آزمون شامل دروس ریاضی و آمار، اقتصاد، زبان و ادبیات فارسی، علوم اجتماعی، زبان عربی، تاریخ، جغرافیا، فلسفه و منطق و روانشناسی است. در کنکور انسانی 1405، درس زبان و ادبیات فارسی تخصصی یا همان علوم و فنون ادبی بالاترین ضریب یعنی ضریب 8 را دارد که تأثیرگذارترین درس کنکور انسانی محسوب می‌شود(البته این به معنی کم اهمیت دادن به دروس دیگر نیست). یکی از منابع کنکوری محبوب و پرفروش برای این درس، کتاب چهار فصل تناسب مفهومی و قرابت معنایی دریافت است. پس از آن درس ریاضی و آمار با ضریب 6، بالاترین ضریب بین دروس در کنکور انسانی هستند.

کنکور علوم تجربی

کنکور علوم تجربی پرطرفدارترین گروه آزمایشی کنکور سراسری است که به دلیل تقاضای بالا برای رشته‌های تحصیلی پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و پیراپزشکی، رقابتی‌ترین گروه محسوب می‌شود. در سال 1405، بیش از 451 هزار داوطلب در این گروه شرکت کردند. دروس این گروه شامل زیست‌شناسی، شیمی، فیزیک، ریاضی و زمین‌شناسی است. زیست‌شناسی با ضریب 12 مهم‌ترین درس این گروه است و نیازمند تسلط عمیق بر مباحثی مانند زیست گیاهی، جانوری، سلولی مولکولی و ژنتیک است. درس شیمی نیز با ضریب 9، دومین درس تأثیرگذار در نتیجه کنکور سراسری تجربی است. رقابت سنگین این گروه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، شرکت در آزمون‌های آزمایشی و مدیریت استرس است. از منابع اصلی و پرفروش کنکور تجربی، می‌توان زیست‌شناسی جامع کنکور تست خیلی سبز (جلد اول) را مثال زد.

 کنکور ریاضی و فیزیک

کنکور رشته ریاضی و فیزیک، مسیر ورود به رشته‌های مهندسی مانند مهندسی برق، مکانیک، کامپیوتر و معماری و برخی رشته‌های علوم پایه مانند ریاضیات و کاربردها، فیزیک و علوم کامپیوتر است. این گروه شامل دروس تخصصی ریاضیات (حسابان، هندسه، گسسته و آمار و احتمال)، فیزیک و شیمی است. تعداد داوطلبان گروه آزمایشی ریاضی در کنکور 1405، نوبت اردیبهشت، 135 هزار نفر بود که میان سه رشته نظری ریاضی، انسانی و تجربی، کم‌ترین تعداد داوطلب محسوب می‌شود. مهم‌ترین درس کنکور ریاضی، ریاضیات با ضریب دوازده است که کتاب‌های درسی متعددی را در پایه دهم تا دوازدهم شامل می‌شود. ریاضیات پایه و حسابان کنکور جامع مهروماه از منابع جامع محبوب و پرطرفدار کنکور ریاضی است. داوطلبان کنکور ریاضی باید بر مفاهیم پایه، حل مسئله و تمرین مداوم عادت و تسلط داشته باشند.

کنکور زبان‌های خارجی

کنکور زبان‌های خارجی یکی از دو گروه آزمایشی شناور کنکور سراسری است که داوطلبان می‌توانند علاوه بر گروه اصلی خود (ریاضی، تجربی یا انسانی) در آن شرکت کنند. این آزمون برای زبان‌های انگلیسی، فرانسه، آلمانی، ایتالیایی و روسی برگزار می‌شود و شامل 70 سؤال تخصصی با 105 دقیقه زمان پاسخگویی است. داوطلبانی که زبان غیرانگلیسی (مانند ایتالیایی یا روسی) را انتخاب کنند، نیازی به پاسخگویی به دفترچه شماره یک ندارند که شامل سؤالات زبان انگلیسی است. این گروه برای رشته‌هایی مانند مترجمی زبان، آموزش زبان و ادبیات زبان‌های خارجی مناسب است. منابع کنکور زبان، شامل کتاب‌های درسی زبان انگلیسی (نظام جدید) و منابع آزاد است. از جمله منابع کنکوری برای این گروه، می‌توان کتاب زبان تخصصی جامع کنکور جلد اول مبتکران را مثال زد. در کنکور 1405 بیش از 90 هزار نفر در کنکور زبان شرکت کردند.

کنکور هنر

کنکور هنر، گروه آزمایشی شناور دیگری است که برای داوطلبان علاقه‌مند به رشته‌های هنری مانند نقاشی، گرافیک، سینما و موسیقی طراحی شده است. این آزمون شامل دروس درک عمومی هنر، درک عمومی ریاضی-فیزیک و خلاقیت تصویری و تجسمی است. منابع کمک‌آموزشی برای کنکور هنر وجود دارد که در کسب درصدهای بهتر به شما کمک می‌کنند. از جمله آن‌ها می‌توان کتاب‌های خلاقیت تصویری کارنامه کتاب و خلاقیت نمایشی کارنامه کتاب را مثال زد. برای قبولی در برخی رشته‌های هنر، نیاز است داوطلبان در کنکور عملی نیز شرکت کنند که حدود یک ماه پس از آزمون اصلی برگزار می‌شود. تعداد شرکت‌کنندگان گروه هنر در کنکور سراسری 1405 بیش از 64 هزار نفر بود.

کنکور فنی‌وحرفه‌ای

کنکور فنی‌وحرفه‌ای یکی از مسیرهای ورود دانش آموزان هنرستان‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش به مقطع کاردانی در دانشگاه ملی مهارت، همان دانشگاه فنی‌وحرفه‌ای سابق و مؤسسات آموزش عالی غیرانتفاعی است. البته همه رشته‌ها آزمون ندارند؛ پذیرش در برخی مجموعه‌ها با کنکور و در برخی دیگر صرفاً براساس سوابق تحصیلی و معدل کل دیپلم انجام می‌شود. داوطلبان باید رشته مجاز و متناسب با دیپلم خود را مطابق دفترچه سازمان سنجش انتخاب کنند و پیش از ثبت‌نام، شیوه پذیرش، منابع آزمون و شرایط رشته موردنظر را بررسی کنند.

آزمون اختصاصی پذیرش دانشجو ـ معلم در دانشگاه‌های فرهنگیان و تربیت دبیر شهید رجایی

کنکور فرهنگیان آزمونی اختصاصی برای پذیرش دانشجو-معلمان در دانشگاه فرهنگیان است که از سال 1402 به‌صورت جداگانه برگزار می‌شود. این آزمون برای رشته‌های دبیری و تربیت معلم طراحی شده و داوطلبان باید شرایط خاصی مانند حداکثر سن 30 سال (تا پایان شهریور 1405 برای کنکور 1405) و معدل حداقل 14 داشته باشند. آزمون شامل دو بخش است: آزمون کتبی (مشابه کنکور سراسری با دروس تخصصی گروه انتخابی) و مصاحبه (ارزیابی شایستگی‌های معلمی، شامل توانمندی‌های علمی، روان‌شناختی و اخلاقی و توانایی های عمومی و تخصصی). از زمانی که کنکور فرهنگیان به صورت جداگانه برگزار می‌شود، منابع اختصاصی برای این آزمون منتشر شده‌اند. کتاب دروس اختصاصی دانشگاه فرهنگیان گاج جزو بهترین منابع کنکور فرهنگیان است. در کنکور 1404، بیش از 470 هزار داوطلب در این آزمون ثبت‌نام کردند.

کنکور کاردانی به کارشناسی ناپیوسته چیست و با کارشناسی پیوسته چه فرقی دارد؟

کنکور کاردانی به کارشناسی ناپیوسته برای داوطلبانی طراحی شده که دارای مدرک کاردانی (فوق‌دیپلم) هستند و قصد ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی دارند. مدت تحصیل دوره کارشناسی ناپیوسته معمولاً دو سال است، درحالی که کارشناسی پیوسته معمولاً به صورت 4 ساله است. در کنکور کاردانی به کارشناسی ناپیوسته 1404، تنها امکان ورود به پنج رشته شامل تکنولوژی اتاق عمل، بهداشت عمومی، تکنولوژی پرتوشناسی، مامایی و فوریت‌های پزشکی پیش‌بیمارستانی فراهم بود. البته پذیرش کاردانی به کارشناسی ناپیوسته برای برخی رشته‌های دیگر به‌صورت بدون آزمون ممکن است.

کنکور کارشناسی ارشد؛ ورود به تحصیلات تکمیلی

کنکور کارشناسی ارشد برای ورود به مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه‌های سراسری و آزاد برگزار می‌شود و توسط سازمان سنجش (برای وزارت علوم) و مرکز سنجش آموزش پزشکی وزارت بهداشت (برای رشته‌های علوم پزشکی) اجرا می‌گردد. این آزمون در گروه‌های آزمایشی مختلف مانند علوم انسانی، علوم پایه، فنی و مهندسی و هنر برگزار می‌شود. منابع کنکور ارشد شامل کتاب‌های دانشگاهی مقطع کارشناسی و منابع کمک‌آموزشی مانند انتشارات مدرسان شریف و پارسه است.

کنکور دکتری؛ مسیر پژوهش‌گری

کنکور دکتری برای ورود به مقطع دکتری در دانشگاه‌های سراسری و آزاد برگزار می‌شود و شامل دو مرحله است: آزمون کتبی که سازمان سنجش یا آموزش پزشکی وزارت بهداشت، درمان آموزش پزشکی، در رشته‌های علوم پزشکی را برگزار می‌کند و مصاحبه که دانشگاه‌ها آن را انجام می‌دهند. رزومه پژوهشی، از جمله سوابق علمی، مقالات، پایان‌نامه و فعالیت‌های پژوهشی، می‌تواند در مرحله ارزیابی و مصاحبه دکتری اهمیت داشته باشد؛ اما شرایط، مدارک و نحوه امتیازدهی باید بر اساس دفترچه و شیوه‌نامه رسمی همان سال بررسی شود موفقیت در این آزمون نیازمند تسلط بر مفاهیم تخصصی، توانایی ارائه رزومه و علاقه‌مندی و آمادگی برای ورود به دنیای پژوهش است. منابع کنکور دکتری، کتاب‌های تخصصی دانشگاهی رشته مربوطه و برخی منابع کمک‌آموزشی از انتشارات معتبر هستند.

مقایسه انوع کنکور سراسری: کدام گروه آزمایشی برای شما مناسب است؟

انتخاب گروه آزمایشی کنکور، مرحله‌ای در مسیر آینده تحصیلی، شغلی و حتی سبک زندگی است. انتخاب رشته کنکور باید بر اساس علایق واقعی، توانایی‌ها، نوع تفکر، شرایط روانی و سبک یادگیری شما انجام شود. خیلی از داوطلبان فقط به بازار کار یا پرطرفدار بودن رشته‌ها نگاه می‌کنند، اما غافل‌اند که سازگاری درونی با رشته تحصیلی یکی از مهم‌ترین عامل در رسیدن به رضایت و پیشرفت است.

در انتخاب رشته بهتر است علاقه را در کنار توانایی و عملکرد تحصیلی، ویژگی‌های فردی، ارزش‌ها، شرایط خانوادگی و اقتصادی، ویژگی‌های رشته دانشگاهی و چشم‌اندازهای شغلی در نظر گرفت. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی نمی‌تواند انتخاب رشته را به‌طور کامل تعیین کند.

پس قبل از اینکه وارد مسیر کنکور شوید، خوب فکر کنید هر گروه آزمایشی چه ویژگی‌هایی دارد و چه میزان مطابق با خواسته‌ها، علایق، توانمندی‌ها و اولویت‌های شماست. در جدول زیر، رشته‌های نظری را با هم مقایسه کرده‌ایم:

ویژگی‌ها / گروه‌ها	تجربی	ریاضی	انسانی
سطح رقابت	بسیار بالا	کمتر از تجربی و انسانی	در رشته‌های پرطرفدار زیاد
رشته‌های دانشگاهی پرطرفدار	پزشکی، دندان‌پزشکی، داروسازی، پرستاری	مهندسی برق، مهندسی کامپیوتر، مهندسی مکانیک	حقوق، روان‌شناسی، مدیریت، جامعه‌شناسی
پرضریب‌ترین درس	زیست	ریاضیات	ادبیات
مدل درس خواندن	حفظیات زیاد + مفهومی (ویژه زیست)	تحلیل و تمرین بالا (ویژه ریاضی)	حفظیات زیاد + تحلیل در فلسفه/منطق
درجه سختی کلی	بسیار بالا	بالا	متوسط تا بالا
مناسب برای چه تیپ دانش‌آموزی؟	علاقمند به علوم زیستی و پزشکی	منطقی، تحلیلی، علاقه‌مند به فناوری	علاقه‌مند به جامعه، انسان، روابط

 توجه کنید که جدول بالا یک مقایسه کلی است و نباید به‌عنوان آزمون علمی تیپ‌شناسی یا نسخه قطعی انتخاب رشته استفاده شود. برای انتخاب دقیق‌تر، بهتر است توانایی‌های درسی، علایق، ارزش‌ها، ویژگی‌های شخصیتی، امکانات آموزشی و اهداف تحصیلی و شغلی فرد نیز بررسی شوند.

گروه‌های آزمایشی هنر و زبان‌های خارجی به‌صورت شناور هستند؛ یعنی شما می‌توانید علاوه بر شرکت در یکی از گروه‌های نظری، در کنکور هنر یا زبان هم شرکت کنید. این ویژگی به شما فرصت می‌دهد تا در زمان انتخاب رشته، با دست بازتری تصمیم بگیرید که اولویت‌تان ورود به کدام مسیر باشد. البته بسیاری از داوطلبان، از جمله دانش‌آموزان هنرستانی رشته‌های کاردانش و فنی حرفه‌ای، از همان ابتدا هدف اصلی‌شان قبولی در یکی از رشته‌های هنر یا زبان است و با برنامه‌ریزی جدی و منابع تخصصی، برای همان آزمون آماده می‌شوند. در ادامه، دو گروه آزمایشی هنر و زبان را هم دقیق‌تر تحلیل می‌کنیم تا بتوانید تصویر کامل‌تری از تفاوت‌ها و شباهت‌های این دو گروه با یک‌دیگر و با گروه‌های نظری داشته باشید.

ویژگی‌ها / گروه‌ها	هنر	زبان‌های خارجی
سطح رقابت	بالا (ظرفیت کم + شرکت‌کننده زیاد)	بالا (به‌ویژه در زبان انگلیسی)
رشته‌های دانشگاهی هدف	طراحی صنعتی، سینما، گرافیک، موسیقی	زبان و ادبیات، مترجمی، زبان‌شناسی، آموزش زبان
مواد اختصاصی	درک هنر، خلاقیت تصویری، ترسیم فنی و…	زبان تخصصی (واژگان، گرامر، درک مطلب)
مدل درس خواندن	ترکیب مطالعه + مهارت عملی و خلاقیت	تمرین مداوم و کاربردی زبان روزمره
درجه سختی کلی	بالا	بستگی به پایه زبان دارد (متغیر)
نیاز به آزمون عملی	در اکثر رشته‌ها الزامی است.	ندارد.
مناسب برای چه تیپ دانش‌آموزی؟	خلاق، هنردوست، با ذهن تصویری	زبان‌دوست، علاقمند به فرهنگ‌های مختلف.

جمع‌بندی

انواع کنکور در ایران با هدف ورود به مقاطع مختلف تحصیلی طراحی شده‌اند و هر کدام ویژگی‌ها و شرایط خاص خود را دارند. انتخاب گروه آزمایشی مناسب نیازمند شناخت دقیق علایق، توانمندی‌ها و بازار کار است. تغییرات اخیر مانند حذف دروس عمومی و افزایش تأثیر سوابق تحصیلی (60 درصد در کنکور 1406) اهمیت برنامه‌ریزی و منابع کمک‌آموزشی را بیشتر کرده است. منابع کنکوری معتبر مانند کتاب‌های خیلی سبز، منتشران، نشر الگو، نشر دریافت، مهروماه، گاج و مبتکران برای موفقیت در این آزمون‌ها توصیه می‌شوند.

سؤالات متداول