روش مطالعه PQ5R؛ راهنمای جامع به صورت گام به گام

نظر کارشناسی مشاوران تیم پایتخت کتاب

روش مطالعه PQ5R به شما کمک می‌کند بدانید چطور یک درس را بخوانید، نکات مهمش را یادداشت کنید و آن‌ها را به یاد بیاورید. پیشنهاد من این است که این روش را بخش‌به‌بخش انجام دهید و برای تمام کردن درس عجله نکنید. وقتی مطلبی را خواندید، از خودتان بپرسید: می‌توانم آن را با زبان خودم توضیح دهم و برایش مثال بزنم؟ اگر نمی‌توانید، ببینید کدام قسمت را خوب نفهمیده‌اید و همان را دوباره بخوانید. خلاصه‌هایتان را هم کوتاه بنویسید تا موقع مرور به کارتان بیایند. مهم این است که فقط از روی کتاب نخوانید؛ به خودتان فرصت بدهید مطالب را بدون نگاه کردن به متن به یاد بیاورید و در روزهای بعد هم این کار را تکرار کنید.

اگر برای یادگیری درسی بارها تلاش کرده‌اید و هر بار به در بسته خورده‌اید، روش مطالعه pQ5R را امتحان کنید.

روش مطالعه PQ5R یک چارچوب ساختار یافته برای مطالعه فعال و عمیق مطالب درسی است که از هفت مرحله پیش‌مطالعه، سؤال‌سازی، خواندن، ثبت نکات، بازگو کردن، تامل و مرور تشکیل می‌شود. این روش با تبدیل مطالعه منفعل به فرایندی فعال‌تر، به دانش‌آموز کمک می‌کند هنگام خواندن، هدف مشخصی داشته باشد، مطالب را بهتر پردازش کند و با بازیابی اطلاعات از حافظه، میزان یادگیری خود را بررسی کند.

1- مرحله پیش مطالعه (Preview)

همه شما کم و بیش با پیش‌خوانی یا پیش مطالعه آشنایی دارید و ممکن است قبل از آغاز مطالعه دقیق یک درس، نگاه سریعی به کلیات آن درس بی‌اندازید. خود مرحله پیش مطالعه از دو گام تشکیل شده است، در گام اول کافی است فقط سرتیترها، جداول و تصاویر مربوط به درس مورد نظر را بررسی کنید تا یک دید کلی از موضوع پیدا کنید.

در گام دوم با سرعت و دقت یک دور روزنامه‌ وار آن درس را بخوانید، توجه کنید که قرار نیست در حین خواندن، مطلبی را تجزیه و تحلیل کنید یا حتی مکث زیادی کنید، دقیقا انگار در حال خواندن یک خبر هستید.

هدف این مرحله: آشنایی با موضوع درس، پیدا کردن یک دید کلی و ایجاد آمادگی ذهنی برای دریافت مطالب است.

2- مرحله سوال پرسیدن (Question)

خیلی مهم است که شما از همان ابتدای مطالعه، هدف‌تان را مشخص کنید و بدانید در حین مطالعه هر بخش، باید به دنبال چه نکاتی باشید. پس در این مرحله با توجه به سرتیتر هر بخش و اطلاعاتی که در مرحله پیش مطالعه کسب کرده‌اید، چند سوال برای آن بخش طرح کنید. نیازی نیست حتما سوالات شما در حد تست‌های کنکور یا سوالات امتحان نهایی باشند، بلکه در این مرحله هدف شما این است که به کمک این سوالات، یک نقشه راه برای خودتان ترسیم کنید تا در حین مطالعه بدانید به دنبال کسب چه اطلاعاتی هستید و باید روی کدام نکات تمرکز کنید. 

سؤال‌هایی که قبل از مطالعه ایجاد می‌شوند، توجه خواننده را به اطلاعات مرتبط هدایت می‌کنند و باعث می‌شوند مطالعه هدفمندتر شود.

هدف این مرحله: مشخص کردن هدف مطالعه از همان ابتدا و توجه بیشتر به نکات مهم متن

سپس این سؤال‌ها را با خود به کلاس ببرید. ممکن است با توضیحات دبیر، بسیاری از ابهام‌هایتان همان‌جا برطرف شود. با این حال، هم سؤال‌هایی را که هنگام پیش‌مطالعه برایتان ایجاد شده‌اند و هم پرسش‌هایی را که در طول تدریس به ذهنتان می‌رسند، از دبیر مربوطه بپرسید تا هیچ نکته مبهمی باقی نماند.

پس از پایان کلاس و رفع اشکال، دوباره به سراغ همان مطالب بروید و با ذهنی روشن‌تر، آن‌ها را به‌صورت عمیق و مفهومی مطالعه کنید. این کار باعث می‌شود مطالب فقط به حافظه کوتاه‌مدت سپرده نشوند، بلکه درک و ماندگاری آن‌ها نیز بیشتر شود.

3- مرحله خواندن (Reading)

در این مرحله متن هر درس را به چند بخش کوچکتر تقسیم کنید و شروع به خواندن هر بخش کنید، هدف این است که مطالب را به دقت بخوانید و نکات را تجزیه و تحلیل کنید. پس در این مرحله هدف ما حفظ کردن طوطی‌وار نکات و جزئیات نیست، بلکه می‌خواهیم مفاهیم را درک کنیم و مطالب را یاد بگیریم. پس لازم است کارهایی که شما را در درک بهتر مطالب کمک می‌کنند انجام دهید.

مثلا می‌توانید زیر نکات مهم خط بکشید یا مطالب را به زبان ساده برای خودتان توضیح دهید و برای درک بهتر مطالب از مثال زدن کمک بگیرید. همچنین، بهتر است حین مطالعه هر پاراگراف، کلمات کلیدی آن پاراگراف را نکته برداری (نوت برداری) کنید، انجام این کار به درد مراحل بعدی هم می‌خورد. 

در صورت نیاز، می‌توانید هنگام مطالعه کلمات کلیدی یا ایده‌های اصلی هر بخش را ثبت کنید تا در مراحل بعدی، به‌ویژه بازگو کردن و مرور، از آنها کمک بگیرید. 

هدف این مرحله: درک و یادگیری مفاهیم 

4- خلاصه‌نویسی (Record) 

بعد از خواندن و درک مطالب هر بخش، باید نکات مهم آن بخش را به صورت خلاصه و به زبان ساده برای خودتان یادداشت کنید. در این مرحله قرار است نکات مهم را به صورت جمع‌وجور و در حجم کم یادداشت کنید تا بعدها به جای مطالعه مجدد کل مطالب جزوه یا کتاب، از این خلاصه‌های کم حجم برای مرور سریع نکات استفاده کنید. یکی از روش‌های خوب خلاصه‌نویسی، رسم نمودار درختی است، رسم نمودار درختی می‌تواند برای مطالب سلسله‌مراتبی و موضوعاتی که ارتباط میان مفاهیم در آنها اهمیت دارد، روش مناسبی برای سازمان‌دهی اطلاعات باشد.

برای آشنایی با روش نمودار درختی و سایر نکات و روش‌های خلاصه‌نویسی، می‌توانید مقاله “چگونه خلاصه نویسی کنیم” را در وبلاگ پایتخت کتاب مطالعه کنید. 

هدف این مرحله: یادداشت کردن نکات مهم و اصلی در حجم کم 

5- مرحله بازگو کردن(Recite)

در این مرحله قرار است با دیدن کلمات کلیدی یا سوالات مربوط به هر پاراگراف، کل مطالب آن پاراگراف را بازگو کنید. به این ترتیب که کلمات کلیدی را می‌خوانید، بعد سعی می‌کنید جملات و محتوای مربوط به آنها را به یاد آورید و از حفظ بگویید، هر کجا نتوانستید مطالب را به یاد بیاورید، می‌توانید به متن کتاب یا جزوه مراجعه کنید. اگر هنگام بازگو کردن پاسخ را فراموش کردید، ابتدا چند لحظه برای بازیابی تلاش کنید و سپس به کتاب مراجعه کنید. صرفاً دوباره‌خوانی کردن، جایگزین بازیابی فعال نمی‌شود.

هدف این مرحله: به چالش کشیدن اطلاعات و تثبیت مطالب در ذهن

6- مرحله تأمل و بازاندیشی (Reflect)

بعد از مطالعه و بازگو کردن مطالب، چند لحظه درباره آنچه یاد گرفته‌اید فکر کنید. بررسی کنید مطالب جدید چه ارتباطی با دانسته‌های قبلی شما دارند، چه مثال‌هایی برای آنها می‌توانید پیدا کنید و آیا می‌توانید مفهوم آنها را با زبان خودتان توضیح دهید. همچنین می‌توانید رابطه میان مفاهیم مختلف را بررسی کنید و نکاتی را که هنوز برایتان مبهم هستند مشخص کنید.

هدف این مرحله صرفاً تکرار مطالب نیست؛ بلکه ایجاد ارتباط میان اطلاعات جدید و دانسته‌های قبلی و رسیدن به درک عمیق‌تر از موضوع است.

هدف این مرحله: ایجاد ارتباط میان مطالب، پردازش عمیق‌تر اطلاعات و شناسایی نقاط ابهام

7- مرحله مرور(Review)

پس از یادگیری، حافظه به‌مرور زمان ممکن است بخشی از اطلاعات را از دست بدهد و مرور فاصله‌دار می‌تواند به حفظ بلندمدت مطالب کمک کند. با این حال، سرعت فراموشی برای همه مطالب و همه افراد یکسان نیست. برای پیشگیری از این اتفاق، لازم است در همان ساعات اولیه‌ای که یک درس را خواندیم، مطالب و نکات آن درس را مرور کنیم. حالا سوال مهم این است که کی مرور کنیم؟

دوستان لطفا بین خواندن یک درس و مرور آن فاصله زیادی نیندازید، چون قرار است قبل از اینکه اکثر مطالب را فراموش کنید با مرور کردن جلوی این اتفاق را بگیرید. پس پیشنهاد ما این است که در پایان روز و بعد از اتمام برنامه آن روز، برای هر درس چند دقیقه زمان بگذارید و نکات مهم و خلاصه‌هایتان را مرور کنید. آیا با انجام این کار مطالب برای همیشه در حافظه من ثبت می‌شوند؟

خیر، لازم است یک تا دو روز بعد ،یک هفته بعد ، یک ماه بعد,و سه ماه بعد مجدد این مطالب را مرور کنید تا احتمال فراموشی آنها به حداقل برسد. برای مرور هفتگی و ماهیانه، می‌توانید خلاصه‌ها را مرور کنید یا تعدادی تست و سوال حل کنید. با مطالعه مقاله “جدول مرور درسی ابینگهاوس” در وبلاگ پایتخت کتاب، اطلاعات بیشتری در مورد نحوه صحیح مرور کردن به دست می‌آورید. 

هدف این مرحله:  پیشگیری از فراموشی نکات

مزایای روش مطالعه PQ5R

• هدفمند شدن مطالعه: با طرح سؤال قبل از خواندن، می‌دانید در هر بخش دنبال چه نکاتی باشید.
• درک بهتر مفاهیم: در مرحله تأمل، مطالب جدید را به دانسته‌های قبلی ربط می‌دهید و برای آن‌ها مثال پیدا می‌کنید.
• آماده کردن خلاصه‌های کاربردی: نکات مهم را کوتاه و منظم می‌نویسید تا هنگام مرور راحت‌تر به آن‌ها دسترسی داشته باشید.
• شناسایی بخش‌های یادگرفته‌نشده: وقتی درس را بدون نگاه کردن به کتاب توضیح می‌دهید، متوجه می‌شوید کدام قسمت‌ها را خوب یاد نگرفته‌اید.
• کمک به ماندگاری مطالب: بازگو کردن از حافظه و مرور در روزهای بعد، به یادآوری بهتر آموخته‌ها کمک می‌کند.

معایب و محدودیت‌های روش مطالعه PQ5R

• زمان‌بر بودن در شروع: اجرای هفت مرحله، به‌ویژه تا زمانی که به آن‌ها عادت نکرده‌اید، ممکن است زمان زیادی بگیرد.
• نیاز به تمرین و پیگیری: سؤال‌سازی، خلاصه‌نویسی و بازگو کردن مطالب مهارت‌هایی هستند که با یک بار اجرا به آن‌ها مسلط نمی‌شوید.
• احتمال طولانی شدن خلاصه‌نویسی: اگر به‌جای ثبت نکات اصلی، بیشتر متن کتاب را بنویسید، زمان مطالعه صرف رونویسی می‌شود.
• نیاز به برنامه‌ریزی برای مرور: باید در برنامه روزهای بعد هم زمانی برای مرور بگذارید؛ تمام کردن مراحل در یک جلسه کافی نیست.
• کافی نبودن برای یادگیری حل مسئله: در درس‌هایی مثل ریاضی و فیزیک، در کنار این روش باید مسئله‌های متنوع حل کنید و اشتباهات خود را بررسی کنید.

سخن پایانی

روش مطالعه PQ5R  یک روش ساختاریافته برای مطالعه فعال و درک بهتر مطالب برای مطالعه و یادگیری مفهومی مطالب است که شامل ۷ مرحله پیش‌خوانی، سوال پرسیدن، خواندن، خلاصه نویسی، مرور، بازگو کردن و تازه کردن مطالعه است. در مورد تک تک این مراحل به اندازه کافی صحبت کردیم، اما نکته مهم در مورد اجرای این روش، داشتن صبر و حوصله و تمرین کردن مراحل است.

در صورتی که به اندازه کافی این روش را تمرین نکنید، به نظر می‌رسد طی مراحل آن دشوارو زمان‌بر است. اما اگر روی روش مطالعه PQ5R به تسلط کافی برسید، با تمرین این مراحل، اجرای آنها می‌تواند برای دانش‌آموز آسان‌تر و منظم‌تر شود؛ با این حال، میزان اثربخشی روش به نوع درس، سطح تسلط، کیفیت اجرا و ویژگی‌های فردی دانش‌آموز بستگی دارد. اگر سوالی در مورد موضوع این محتوا دارید، می‌توانید سوالات‌تان را در قسمت دیدگاه‌ها با کارشناسان پایتخت کتاب در میان بگذارید. 

سوالات متداول