روش مطالعه PQRST؛ آموزش جامع به صورت گام به گام

نظر کارشناسی مشاوران تیم پایتخت کتاب

روش مطالعه PQRST به شما کمک می‌کند هنگام درس خواندن، هم مطالب را بفهمید و آنها را یاداوری کنید. پیشنهاد من این است که اگر در درس‌هایی مثل زیست‌شناسی یا تاریخ، نکته‌ها را می‌خوانید اما زود فراموش می‌کنید، این روش را امتحان کنید. نکته مهم آن این است که مطالعه با تمام شدن متن کتاب تمام نمی‌شود؛ باید بتوانید بدون نگاه کردن به کتاب، مطالب را توضیح دهید و به سؤال‌ها پاسخ بدهید. اگر جایی پاسخ را نمی‌دانستید، نگران نشوید؛ بلکه آن مطلب را به همین روشی که توضیح میدهیم مطالعه کنید. برای اجرای این روش عجله نکنید و مرحله به مرحله پیش بروید.

اگر مجبورید حجم زیادی از مطالب حفظ کردنی را مطالعه کنید یا از به خاطر سپردن نکات فراوان درسی مانند زیست شناسی یا تاریخ کلافه شده‌اید، شاید لازم است روش مطالعه قبلی‌تان را فراموش کنید و سراغ روش مطالعه PQRST بروید. احتمالا این روش فوق‌العاده را اولین بار آقای ارنست هیلگارد ارائه کرد تا شما دانش‌آموزان عزیز به جای سردرگمی و غرق شدن در انبوه مطالب، از درس خواندن لذت ببرید و اطلاعات را به حافظه بلند مدت‌تان بسپارید.

روش مطالعه PQRST شامل ۵ مرحله پیش‌خوانی، سوال پرسیدن، مطالعه، بازگو کردن و بازیابی اطلاعات و آزمون دادن است و بیشتر برای یادگیری دروس متنی و مطالبی که نیاز به درک و یادآوری دارند کاربرد دارد. در ادامه همراه پایتخت کتاب باشید تا هر کدام از مراحل این روش را کامل برایتان توضیح دهیم. 

چرا روش مطالعه PQRST؟ 

حدس می‌زنم بارها این جمله را قبل از امتحانات به خودتان گفته‌اید، نمی‌دانم چرا احساس می‌کنم همه مطالب در ذهنم با هم قاطی شده‌اند و احتمالا بارها سر جلسه امتحان برای یادآوری یک نکته کوچک به مغزتان فشار آورده‌اید در حالی‌که قبلا تمام نکات را مطالعه کرده بودید!

حالا روش مطالعه PQRST کمک می‌کند به اطلاعات مربوط به درس‌های مختلف در ذهنتان نظم بدهید. در نتیجه این اتفاقات ناخوشایند را کمتر تجربه کنید و از درس خواندن چند برابر نتیجه بگیرید. در ادامه با گام‌های مختلف این روش بیشتر آشنا شوید. 

یکی از نقاط قوت PQRST این است که مطالعه را فقط به «خواندن چندباره» محدود نمی‌کند. در مراحل پرسش‌سازی، بازگو کردن و آزمون دادن، دانش‌آموز مجبور می‌شود اطلاعات را از حافظه خود بازیابی کند. پژوهش‌های روان‌شناسی یادگیری نشان داده‌اند که تمرین بازیابی می‌تواند ماندگاری مطالب را نسبت به صرفاً دوباره‌خوانی افزایش دهد.

گام اول، پیش مطالعه یا Preview

قبل از اینکه سراغ اصل مطلب بروید و مطالعه عمیق و دقیق هر درس را شروع کنید، باید یک آمادگی ذهنی از کلیات آن درس داشته باشید. کافی است چند دقیقه زمان بگذارید و کمی با موضوع آشنا شوید، این کار را با مطالعه و بررسی سرتیترها، جداول، نمودارها، تصاویر و زیرنویس آنها و سوالات پایان هر درس انجام دهید. دقت کنید که قرار نیست با متن درس درگیر شوید سپس  متن درس را روزنامه وار مطالعه کنید، در این گام فقط می‌خواهیم یک دید کلی از موضوع آن درس داشته باشیم. 

شاید به نظرتان انجام این مرحله مهم نباشد و ترجیح بدهید از همان ابتدا سراغ مطالعه متن درس بروید، اما پیش‌خوانی می‌تواند به شما کمک کند ساختار کلی مطلب را بهتر بشناسید و هنگام مطالعه، با هدف مشخص‌تری سراغ اطلاعات بروید. البته میزان فایده این مرحله برای همه دانش‌آموزان و همه نوع مطالب یکسان نیست.

گام دوم، سوال پرسیدن یا Questioning 

در این مرحله با دیدن هر سرتیتر سعی کنید سوالاتی در مورد موضوع آن سرتیتر طرح کنید، برای طرح این سوالات می‌توانید یک چرا قبل از سرتیتر بگذارید. قرار است در ادامه و هنگام مطالعه دقیق مطالب، ذهنتان به دنبال پاسخ این سوالات باشد و از بین کل مطالب هر پاراگراف، نکاتی که ارزش طرح سوال دارند را پیدا کند، پس لطفا سوال‌های کلی و واضح بپرسید و از طرح سوالات پیچیده و مبهم خودداری کنید.

لازم نیست همیشه سؤال را با «چرا» شروع کنید؛ مثلاً برای سرتیتر «مراحل تشکیل باران» می‌توانید بپرسید: «باران چگونه تشکیل می‌شود؟» سپس متن را بخوانید و دنبال نکته‌هایی بگردید که به سؤال شما پاسخ می‌دهند. در پایان بخش، کتاب را ببندید و سعی کنید پاسخ را با زبان خودتان توضیح دهید (مرکز راهبردهای یادگیری دانشگاه کرنل، راهنمای روش SQ3R).

برای مثال فرض کنید در حال مطالعه درس جغرافیا هستید و به سرتیتر “رابطه پراکندگی پوشش گیاهی با ارتفاع” برخورد می‌کنید، کافی است خیلی ساده بپرسید بین پراکندگی پوشش گیاهی و ارتفاع چه ارتباطی وجود دارد؟ به این ترتیب در ادامه می‌دانید که قرار است دقیقا دنبال درک و یادگیری چه مطالبی باشید. 

هشدار: اگر با خواندن سرتیترها سوالی به ذهنتان نمی‌رسد، خیلی سریع و روزنامه‌وار مطالب آن پاراگراف را بخوانید تا بتوانید برای آن قسمت سوال طرح کنید. 

در واقع، سؤال‌سازی در این مرحله به شما یک هدف مشخص برای مطالعه می‌دهد. وقتی هنگام خواندن به دنبال پاسخ یک سؤال هستید، مطالعه از حالت کاملاً منفعل خارج می‌شود و توجه شما به اطلاعات مرتبط بیشتر می‌شود.

گام سوم، مطالعه دقیق یا Read

در گام اول با کلیات موضوع آشنا شدید، در گام دوم با سوال پرسیدن متوجه شدید که دقیقا به دنبال چه اطلاعاتی هستید و حالا در گام سوم با آمادگی کامل سراغ مطالعه دقیق و یادگیری مطالب می‌روید. برای این مرحله هر درس را به چند بخش تقسیم کنید و بهتر است کل مطالب یک درس را پشت سر هم و یک‌جا نخوانید، می‌توانید این تقسیم‌بندی را بر اساس سرتیترها انجام دهید.

در این مرحله مطالعه شما باید با خواندن رمان یا روزنامه فرق داشته باشد، پس دست به قلم شوید و زیر کلمات کلیدی خط بکشید،شماره گذاری و نکته نویسی داشته باشید، حاشیه‌نویسی کنید و خلاصه با مطالب درگیر شوید. 

هشدار: اگرچه هدف ما در این مرحله مطالعه دقیق و یادگیری مفهومی مطالب است، اما حواستان باشد که دچار وسواس مطالعاتی نشوید و برای این مرحله بیش از حد زمان صرف نکنید. اگر هم درگیر وسواس مطالعاتی هستید، خواندن مقاله “چطور وسواس مطالعاتی را کنترل کنم” در وبلاگ پایتخت کتاب، به شما کمک می‌کند. 

گام چهارم، بازگو کردن و بازیابی اطلاعات یا Self-Recitation

خیلی وقت‌ها دانش‌آموزان می‌پرسند چطور متوجه شوم یک درس را خوب یاد گرفته‌ام؟ چطور مطالب را در ذهنم تثبیت کنم؟ با طی گام‌های چهارم و پنجم. برای این مرحله اسم‌های مختلفی مانند خلاصه کردن، تکرار اطلاعات یا بازگو کردن اطلاعات وجود دارد، اما فرقی نمی‌کند چون هدف یک چیز است. در گام چهارم قرار است مطالب خوانده شده را یک دور به زبان ساده برای خودتان توضیح بدهید.

می‌توانید این کار را با نوشتن مطالب یا بازگو کردن و به صورت کلامی انجام دهید، نکته مهم این است که یادآوری و توضیح دادن کلیات کافی نیست، بلکه در این مرحله لازم است جزئیات و کلمات کلیدی را هم به یاد آورید. اگر هنگام اجرای این گام به مشکل برخوردید، اصلا نگران نشوید، کافی است همان لحظه‌ای که ذهنتان عمیقا درگیر یادآوری نکات است به کتاب مراجعه کنید، به این ترتیب تا مدت‌ها آن نکته در حافظه‌ شما ثبت می‌شود. 

هشدار: هیچ وقت سعی نکنید کل مطالب یک درس را یک‌جا یادآوری کنید و برای خودتان توضیح بدهید، برای این گام هم بهتر است بر اساس سرتیترهای کتاب پیش بروید. یعنی با دیدن هر سرتیتر سعی کنید نکات مربوط به آن را یادآوری کنید و به زبان ساده توضیح بدهید. اگر نتوانستید این مرحله را اجرا کنید، متاسفانه باید به عقب برگردید و مطالب را با دقت بیشتری مطالعه کنید. 

گام پنجم، آزمون دادن یا Test

وقتی به کمک گام‌های قبلی یک درس را کامل مطالعه کردید، باید برای آن درس تعدادی سوال تستی یا تشریحی یا ترکیبی از سوالات تستی_تشریحی کار کنید. حتی می‌توانید به سوالاتی که در مرحله دوم طرح کردید برگردید و با اطلاعاتی که کسب کرده‌اید به آنها پاسخ بدهید. تست‌ها و سوال‌هایی که برای این مرحله انتخاب می‌کنید، باید استاندارد باشند و بهتر است آنها را به صورت آموزشی و با هدف یادگیری بهتر مطالب حل کنید.

یعنی در این مرحله با حل سوال قرار نیست مچ خودتان را بگیرید و خودتان را بابت چیزی سرزنش کنید، بلکه می‌خواهید نکاتی که فراموش کرده‌اید یا اصلا خوب یاد نگرفته‌اید را شناسایی کنید و دوباره بخوانید و اطلاعات‌تان را تکمیل کنید. 

نکته مهم این است که آزمون دادن فقط وسیله‌ای برای اندازه‌گیری میزان یادگیری نیست؛ خودِ تلاش برای بازیابی پاسخ می‌تواند به یادگیری کمک کند. البته بهتر است بعد از پاسخ دادن، پاسخ صحیح را بررسی کنید و اشتباهاتتان را اصلاح کنید، چون بازخورد صحیح می‌تواند اثربخشی تمرین بازیابی را بیشتر کند.

هشدار: نباید بین مطالعه یک مطلب و حل تست و نمونه سوال برای آن فاصله زیادی وجود داشته باشد، چون در این مرحله هدف از حل سوال، سنجش اطلاعات نیست بلکه تثبیت اطلاعات و یادگیری بهتر مطالب است. 

حل سؤال بلافاصله بعد از مطالعه می‌تواند برای بررسی اولیه یادگیری مفید باشد، اما برای ماندگاری بهتر مطالب، نباید یادگیری و بازیابی را فقط به همان جلسه محدود کنید. بهتر است در روزها و هفته‌های بعد نیز مطالب را با فاصله زمانی دوباره از حافظه بازیابی کنید. پژوهش‌ها نشان می‌دهند ترکیب «بازیابی فعال» با «مرور فاصله‌دار» می‌تواند به ماندگاری بهتر مطالب کمک کند.

مقایسه روش مطالعه PQRST با روش‌های SQ3R، فاینمن و پومودورو

روش مطالعه PQRST به شما کمک می‌کند درس را مرحله‌به‌مرحله بخوانید، مطالب را از حافظه توضیح دهید و با پاسخ دادن به سؤال‌ها متوجه شوید کدام قسمت‌ها را خوب یاد نگرفته‌اید. روش SQ3R هم مراحل مشابهی دارد، اما مرحله آخر آن مرور مطالب است؛ درحالی‌که PQRST با آزمون دادن تمام می‌شود. در روش فاینمن، تلاش می‌کنید مطلب را آن‌قدر ساده توضیح دهید که فردی ناآشنا با موضوع هم آن را بفهمد؛ این کار برای مرحله بازگو کردن در PQRST کاربرد دارد. پومودورو هم به شما کمک می‌کند زمان درس خواندن و استراحت را تنظیم کنید. پس لازم نیست فقط یکی را انتخاب کنید؛ می‌توانید درس را با PQRST یاد بگیرید، مفاهیم سخت را با فاینمن توضیح دهید و زمان مطالعه را با پومودورو مدیریت کنید.

مزایای روش مطالعه PQRST

• مطالعه هدفمند: قبل از خواندن درس، سؤال طرح می‌کنید و می‌دانید باید دنبال چه پاسخ‌هایی باشید.
• کمک به یادآوری مطالب: با بستن کتاب و توضیح دادن درس از حافظه، یادآوری مطالب خوانده شده را تمرین می‌کنید.
• شناخت نقاط ضعف: هنگام بازگو کردن مطالب و حل سؤال، متوجه می‌شوید کدام بخش‌ها به مطالعه دوباره نیاز دارند.
• نظم دادن به مطالعه: مراحل مشخص این روش کمک می‌کند از پیش‌خوانی تا آزمون، مسیر روشنی داشته باشید.

معایب و محدودیت‌های روش مطالعه PQRST

• نیاز به زمان در شروع: تا زمانی که به مراحل عادت کنید، اجرای آن ممکن است زمان بیشتری از شما بگیرد.
• نیاز به تمرین: سؤال‌سازی و توضیح دادن مطالب از حافظه در ابتدا آسان نیست و با تمرین بهتر می‌شود.
• کافی نبودن برای درس‌های مسئله‌محور: در درس‌هایی مثل ریاضی و فیزیک، علاوه بر این مراحل باید تمرین و مسئله‌های متنوع حل کنید.
• نیاز به مرور در روزهای بعد: تمام کردن پنج مرحله در یک جلسه کافی نیست و باید مطالب را در فاصله‌های زمانی دوباره به یاد بیاورید.

جدول جمع‌بندی روش مطالعه PQRST

مرحله	نام انگلیسی	کاری که باید انجام دهید	هدف اصلی
P	Preview	بررسی تیترها، تصاویر، جدول‌ها، نمودارها و ساختار کلی درس	ایجاد دید کلی از مطلب
Q	Question	تبدیل تیترها به سؤال‌های مشخص	تعیین هدف مطالعه
R	Read	مطالعه دقیق و مفهومی و پیدا کردن پاسخ سؤال‌ها	درک و یادگیری مطلب
S	Self-Recitation	بستن کتاب و بازگو کردن مطالب از حافظه	تمرین بازیابی و شناسایی نقاط ضعف
T	Test	پاسخ دادن به سؤال‌ها و بررسی اشتباهات	ارزیابی و تقویت یادگیری

نکته: این پنج مرحله بهتر است به صورت یک چرخه دیده شوند، نه پنج کار کاملاً جدا از هم. ممکن است بعد از مرحله آزمون متوجه شوید بخشی از مطلب را خوب یاد نگرفته‌اید؛ در این صورت همان قسمت را دوباره مطالعه و سپس دوباره بازیابی کنید.

سخن پایانی

احتمالا زمانی که به انتهای این محتوا می‌رسید به خودتان می‌گویید چقدر روش مطالعه PQRST طولانی و زمان‌بر بود، من که وقت اجرای این گام‌ها را ندارم! اما یک لحظه صبر کنید، این فقط ظاهر ماجرا است، چون اگر درسی را با این روش بخوانید، متوجه می‌شوید که هم کیفیت مطالعه شما بیشتر شده و هم  مطالب را راحت‌تر به حافظه می‌سپارید. به این ترتیب، بعدها هم برای یادآوری نکات و مطالعه مجدد مطالب نیاز نیست وقت زیادی صرف کنید.

درست مثل هر روش مطالعه دیگری، باید این روش را آنقدر تکرار کنید تا در انجام آن حرفه‌ای شوید. اگر سوالی در مورد روش مطالعه PQRST دارید، می‌توانید آن را در قسمت دیدگاه‌ها با کارشناسان پایتخت کتاب در میان بگذارید. 

سوالات متداول