افزایش کیفیت مطالعه؛ چگونه کیفیت مطالعه را بالا ببریم؟

نظر کارشناسی مشاوران تیم پایتخت کتاب

توصیه من به دانش‌آموزان این است که هنگام درس خواندن، به‌جای توجه صرف به افزایش ساعت مطالعه، روی کیفیت یادگیری خود تمرکز کنند. اگر مطلبی را می‌خوانید اما نمی‌توانید بدون نگاه کردن به کتاب آن را توضیح دهید، بهتر است دوباره به سراغش بروید و با حل سؤال، یادگیری‌تان را بسنجید. همچنین، لازم نیست برای مطالعه مفید، ساعت‌ها بدون وقفه درس بخوانید؛ استراحت کوتاه، خواب کافی و مرور منظم به حفظ تمرکز کمک می‌کنند. مطالعه زمانی نتیجه‌بخش‌تر می‌شود که با برنامه، تمرین و ارزیابی همراه باشد و بدانید در پایان هر بازه مطالعاتی دقیقاً چه چیزی یاد گرفته‌اید.

مطالعه یک مهارت است که مانند هر مهارت دیگر می‌توانید کیفیت آن را بهبود ببخشید. وقتی بتوانید کیفیت مطالعه خود را افزایش دهید، کمتر چیزی می‌تواند باعث حواس‌پرتی شما شود و تنها بر روی چیزی که در حال خواندن آن هستید، تمرکز دارید. راه‌کارهای مختلفی برای افزایش کیفیت مطالعه وجود دارد که در این مقاله می‌خواهیم درباره آن‌ها صحبت کنیم. پس تا انتها همراه پایتخت کتاب باشید.

1- از حواس‌پرتی خود جلوگیری کنید

برای بهبود تمرکزهنگام مطالعه، ابتدا باید عواملی که باعث حواس‌پرتی می‌شوند را از خود دور نگه دارید. اگر اعضای خانواده‌ موجب حواس‌پرتی شما می‌شوند، مودبانه از آن‌ها خواهش کنید که شرایط شما را درک کنند تا بتوانید مطالعه موثری داشته‌باشید. همچنین، اطمینان حاصل کنید که تلویزیون خاموش است، موبایل خود را در حالت بی‌صدا و خارج از محیط مطالعه قرار داده‌اید و اگر برای مطالعه، نیاز به اینترنت ندارید، وای‌فای و دیتای گوشی خود را خاموش کرده‌اید.

• اگر عادت دارید، همراه با مطالعه به موسیقی گوش دهید. اطمینان حاصل کنید که موسیقی، ملایم و بی‌کلام است و باعث حواس پرتی شما نمی شود زیرا موسیقی‌های باکلام معمولا باعث حواس‌پرتی شما می‌شود.
• همچنین، برای این‌که در وقت خود صرفه‌جویی کنید، می‌توانید از یکی از اعضای خانواده خود بخواهید تا در دور نگه‌داشتن عوامل حواس‌پرتی مانند لپ‌تاپ و موبایل، به شما کمک کند.

2- برای افزایش کیفیت مطالعه، روی یک موضوع تمرکز کنید

به‌جای چند وظیفه‌ای، بهتر است یک موضوع را انتخاب و فقط روی آن تمرکز کنید. این اقدام به‌خصوص برای افرادی که در هنگام مطالعه استرس دارند، بسیار مفید است. زیرا آن‌ها می‌خواهند، چند درس را باهم بخوانند و همین مسئله باعث می‌شود که مطالعه دشوار و بی‌کیفیتی داشته‌باشند. اما اگر هر دفعه، زمان خود را به خواندن یک درس اختصاص دهید و پس از آن استراحت کنید و سپس درس بعدی را مطالعه کنید، بهره‌وری شما به‌شدت افزایش می‌یابد.

تحقیقات دانشمندان ثابت کرده است که چندوظیفه‌ای نه‌تنها تاثیر مثبتی ندارد، بلکه باعث ایجاد استرس می‌شود. بنابراین، اگر روی یک درس تمرکز کنید و سپس به‌سراغ درس بعدی بروید، نتیجه بهتری خواهید گرفت.

3- یک برنامه منظم برای خود تدوین کنید

یک برنامه‌ریزی دقیق، می‌تواند موجب شود که تمام درس‌ها و مطالبی که قرار است مطالعه کنید را فهرست کنید. برنامه‌ریزی می‌تواند روی کاغذ یا به‌وسیله یک برنامه‌ریز آنلاین انجام شود. در هنگام برنامه‌ریزی درس‌هایی که باید بخوانید و زمانی را که برای آن‌ها درنظر گرفته‌اید را یادداشت کنید. همچنین، یادداشت سایر تعهدات زمانی، می‌تواند به موفقیت برنامه‌یزی و افزایش کیفیت مطالعه شما کمک کند.

• برای پروژه‌های مطالعاتی بلندمدت و آزمون‌های بزرگ مثل کنکور، یک برنامه درازمدت تدوین کنید تا با کمبود وقت مواجه نشوید. پیشنهاد می کنیم مقاله “برنامه ریزی برای کنکور” را مطالعه کنید.
• هرکدام از برنامه‌های مطالعاتی که تکمیل شد، علامت بزنید و میزان موفقیت آن را بررسی کنید.

4- برای افزایش کیفیت مطالعه، یادداشت‌برداری کنید و از خود سوال بپرسید

مطالعه کردن مانند خواندن یک رمان نیست. شما باید اطمینان حاصل کنید که فعالانه روی مطالب متمرکز هستید و آن‌ها را به خاطر می‌سپارید. همین‌طور که مشغول خواندن مطالب هستید، از نکات مهم یادداشت‌برداری کنید. سپس از محتوای خوانده‌شده، یک‌سری سوال طرح کنید و از خود بپرسید، تا مطالب در ذهن‌تان تثبیت شوند.

اگر اطمینان ندارید که آن‌چه یادداشت کرده‌اید، نکات مهم بوده‌اند یا خیر، می‌توانید به خلاصه هر فصل کتاب درسی یا کتاب کمک درسی خود مراجعه کنید. زیرا آنجا معمولا به نکات مهم اشاره می‌شود. در برخی از کتاب‌ها، مطالب مهم به‌صورت پررنگ مشخص می‌شوند، یا دارای قسمت مرور مطالب هستند که نکات کلیدی را علامت‌گذاری کرده‌اند.

5- استراحت را فراموش نکنید

پس از هر یک ساعت مطالعه یا حد اکثر هر 90 دقیقه، یک استراحت کوتاه داشته‌باشید. این استراحت کوتاه، می‌تواند شامل قدم‌زدن، خوردن یک میان‌وعده یا نوشیدنی یا انجام چند حرکت کششی باشد. زمان استراحت بهتر است حدود ۱۰ دقیقه طول بکشد تا ذهن شما برای ادامه مطالعه آماده باشد (در صورت مطالعه 90 دقیقه ای 15 دقیقه استراحت در نظر بگیرید) این استراحت‌های کوتاه‌مدت و فعال، در درازمدت موجب افزایش بهره‌وری و کیفیت مطالعه شما می‌شوند.

بازدهی این روش از مطالعه بدون توقف و بدون استراحت بسیار بیشتر است، زیرا مغز و بدن شما برای این‌که دوباره بتواند تمرکز کند، به کمی سرگرمی و فعالیت نیاز دارد.

6- یک طرز فکر رشد را دنبال کنید

موفقیت درسی، تنها به استعداد ذاتی وابسته نیست، بلکه بیشتر به تلاش بستگی دارد. پس به‌جای این‌که در ذهن خود تکرار کنید که «من در این درس ضعیف هستم»، به خود بگویید که « اگر تمرین و تلاش بیشتری کنم، می‌توانم یادگیری‌ام را بهبود ببخشم». اگر در مطالعه ضعیف هستید، با تغییر روش خود می توانید این مشکل را برطرف کنید.

7- خواب شبانه کافی داشته‌باشید

خواب یکی از عناصر مهم در افزایش تمرکز است. برای همین بهتر است تا دیروقت برای مطالعه دروس خود بیدار نمانید. زیرا کمبود خواب موجب می‌شود که تمرکز شما کاهش پیدا کند و نتوانید مطالب درسی را به‌خوبی به ذهن بسپارید. حدود 8 ساعت خواب در شبانه‌روز می‌تواند موجب افزایش کیفیت مطالعه و یادگیری شما شود.

8- سبک یادگیری خود را مشخص کنید

برخی از افراد به‌صورت بصری یاد می‌گیرند. یعنی یادگیری‌شان از طریق تصاویر و خواندن است. برخی دیگر به‌صورت شنیداری یاد می‌گیرند. به این معنی که یادگیری آن‌ها از طریق آن‌چیزی است که می‌شنوند. این افراد ممکن است در حین مطالعه، به موسیقی نیز گوش دهند.

برخی افراد به‌صورت لمسی یاد می‌گیرند که به آن‌ها یادگیرندگان جنبشی نیز می‌گویند. یادگیری این افراد به‌وسیله برخورد فیزیکی با چیزهایی است که درباره آن‌ها در حال آموختن هستند. پس باید ابتدا سبک یادگیری خود را مشخص کنید و تکنیک‌هایی را به‌کار بگیرید که در این مسیر به شما کمک می‌کنند.

به‌عنوان مثال فرض کنید قرار است نحوه کار یک ساعت عقربه‌ای را یاد بگیرید:

• یک یادگیرنده بصری، با خواندن یک مطلب یا نگاه بر روی نمودارها و اشکالی که چگونگی کارکردن ساعت را نشان می‌دهند، نحوه کارکردن آن را متوجه می‌شود.
• یک یادگیرنده لمسی، با بازکردن و جداکردن قطعات ساعت از یکدیگر، می‌فهمد که ساعت چگونه کار می‌کند.
• یک یادگیرنده شنیداری، از طریق گوش دادن به یک فایل صوتی که در مورد نحوه کار ساعت است، متوجه این موضوع می‌شود.

در بسیاری از منابع آموزشی به سبک‌های یادگیری مانند “بصری، شنیداری و جنبشی” اشاره می‌شود و گاهی این تصور غلط ایجاد می‌شود که هر فرد فقط با یک روش خاص می‌تواند بهترین یادگیری را داشته باشد. با این حال، این دیدگاه در سال‌های اخیر از نظر علمی مورد نقد قرار گرفته است و شواهد کافی برای اثبات اینکه هر فرد تنها یک سبک یادگیری مشخص دارد، وجود ندارد.

به جای تمرکز بر پیدا کردن یک «سبک یادگیری ثابت»، بهتر است دانش‌آموزان از روش‌های متنوع و ترکیبی برای یادگیری استفاده کنند. ترکیب روش‌هایی مانند مشاهده تصاویر و نمودارها، توضیح دادن مطالب با زبان شخصی، حل تمرین و تست، خلاصه‌ نویسی و مرور فعال می‌تواند باعث درک بهتر و تثبیت بیشتر مطالب شود.

برای مثال، در یادگیری یک مفهوم علمی، دانش‌آموز می‌تواند ابتدا با مشاهده شکل‌ها و نمودارها تصویر ذهنی ایجاد کند، سپس مفهوم را با زبان خودش توضیح دهد و در نهایت با حل سؤال و تمرین، میزان یادگیری خود را ارزیابی کند.

بنابراین، برای اینکه بدانیم چگونه مطالعه مفید داشته باشیم، نباید خود را محدود به یک روش یادگیری خاص کنیم؛ بلکه بهتر است روش‌های مختلف را امتحان کرده و از ترکیبی از ابزارها و تکنیک‌های مناسب برای رسیدن به یادگیری عمیق‌تر و افزایش کیفیت مطالعه استفاده کنیم.

9- از کلمات اختصاری و فلش‌کارت استفاده کنید

کلمات اختصاری، کلماتی هستند که از حروف اول کلماتی که می‌خواهید آن‌ها را به‌خاطر بسپارید، ساخته می‌شوند. همچنین، فلش‌کارت‌ها نیز ابزار مناسبی برای حفظ‌کردن حجم زیادی از مطالب هستند.

اگر جزو افرادی هستید که به‌صورت بصری یاد می‌گیرید، بهتر است از مطالبی که قرار است به‌خاطر بسپارید، یک تصویر بسازید. مثلا اگر قرار است یک فرمول طولانی را حفظ کنید، سعی کنید، برای هر قسمت از آن، یک شکل خاص بکشید.

10- تکنیک‌های تست‌زنی را تمرین کنید

موفقیت در آزمونی مثل کنکور، فقط به مطالعه مطالب و مفاهیم درسی بستگی ندارد، بلکه روش پاسخ‌دهی به سوالات نیز مهم است. بنابراین، لازم است که روش‌های تست‌زنی را یاد بگیرید. برای این‌کار می‌توانید کتاب‌هایی که مخصوص کنکور طراحی شده‌اند را خریداری کنید. همچنین بررسی سوالات کنکور سال‌های گذشته می‌تواند در این مسیر به شما کمک کند.

در هنگام جواب‌دادن به سوالات تستی، باید زمان را نیز مدیریت کنید. پس اگر به سوالات دشوار و وقت‌گیر برخورد کردید، آن‌ها را علامت‌گذاری کنید تا پس از پاسخ‌دادن به سوالات ساده‌تر، سراغ‌شان بروید.

11- برای امتحانات پایان ترم، از یک هفته قبل برنامه‌ریزی کنید

به‌جای این‌که یک‌روز مانده به امتحان، شروع به مطالعه کنید و فشار و استرس زیادی را متحمل شوید، بهتر است یک هفته قبل، مطالعه خود را شروع کنید و هر روز یک یا دو ساعت را به خواندن درس موردنظر اختصاص دهید. این‌کار موجب می‌شود که زمان کافی برای یادگیری مطالب داشته‌باشید و دچار استرس نشوید. زیرا داشتن استرس زیاد، مانع یادگیری می‌شود.

12- برای افزایش کیفیت مطالعه یک گروه تشکیل دهید

اگر امتحان مهمی در پیش دارید، می‌توانید یک گروه با هم‌کلاسی‌های خود تشکیل دهید تا از هم سوال بپرسید و یکدیگر را امتحان کنید. اما مراقب باشید که تعادل بین مطالعه فردی و گروهی رعایت شود. درست است که مطالعه گروهی می‌تواند کارآمد و سرگرم‌کننده باشد، اما جنبه‌های حواس‌پرتی زیادی نیز دارد.

اگر مشکل گروه مطالعه شما، تمرکز است، می‌توانید تایمر را روی ۴۵ دقیقه تنظیم و در این مدت، همه را ملزم به مطالعه کنید. پس از این‌که ۴۵ دقیقه تمام شد، می‌توانید چند دقیقه استراحت داشته‌باشید. با این روش، تمرکز مطالعه گروهی افزایش می‌یابد.

13- سعی کنید مفاهیم درسی را به شخص دیگری آموزش دهید

مطالعات نشان داده‌اند که آموزش مطالب به شخص دیگر، نقش مهمی در افزایش کیفیت مطالعه دارد. بنابراین، اگر می‌خواهید یک مفهوم پیچیده را یاد بگیرید، بهتر است آن را به یک شخص دیگر آموزش دهید. این شخص می‌تواند بردار یا خواهر کوچکتر یا فردی باشد که اطلاعات کمی درباره آن مفهوم دارد.

هدف از این‌کار این است که با صدای بلند، آن‌چه را که قصد یادگیری آن را دارید، بیان کنید. پس اگر فردی را پیدا نمی‌کنید که به او آموزش دهید، می‌توانید با حیوان خانگی، دوست خیالی، گلدان گل و … صحبت کنید.

14- از دیگران کمک بخواهید

اگر در درس‌خواندن و مطالعه کردن، با مشکل مواجه شده‌اید، از دیگران کمک بخواهید. این‌کار نباید باعث خجالت شما شود. می‌توانید از دوست خود بخواهید در درس‌خواندن به شما کمک کند یا این‌که از معلم‌تان راهنمایی بخواهید. کمک گرفتن از افرادی که در این زمینه موفق هستند یا اطلاعات بیشتری دارند، می‌تواند کیفیت مطالعه شما را بهبود ببخشد و موجب پیشرفت شما شود.

تفاوت «مطالعه زیاد» و «مطالعه باکیفیت»

ساعت مطالعه بیشتر همیشه به معنای یادگیری بهتر نیست. ممکن است دانش‌آموزی چندین ساعت درس بخواند، اما به دلیل نداشتن تمرکز، مرور نکردن یا مطالعه منفعلانه، مطالب را زود فراموش کند.

در مطالعه باکیفیت، دانش‌آموز مفاهیم را درک می‌کند، آن‌ها را در حافظه تثبیت می‌کند و می‌تواند آموخته‌هایش را در حل مسئله و آزمون‌ها به کار بگیرد. بنابراین، هدف باید افزایش بازدهی هر ساعت مطالعه باشد؛ گاهی یک ساعت مطالعه متمرکز همراه با یادداشت‌برداری، تست‌زنی و مرور، از چند ساعت مطالعه بدون هدف اثربخش‌تر است.

معیارهای اندازه‌گیری کیفیت مطالعه چیست؟

افزایش ساعت مطالعه به‌تنهایی نشانه پیشرفت نیست. برای سنجش کیفیت مطالعه، به این معیارها توجه کنید:

1. توضیح مطالب بدون نگاه کردن به کتاب: اگر بتوانید درس را با زبان خود توضیح دهید، آن را بهتر یاد گرفته‌اید.
2. نیاز کمتر به خواندن دوباره: اگر برای یادآوری یک مطلب ناچارید آن را بارها از ابتدا بخوانید، روش مطالعه‌تان نیاز به بررسی دارد.
3. افزایش پاسخ‌های صحیح در سؤال‌ها و تست‌ها: این معیار نشان می‌دهد می‌توانید آموخته‌ها را به کار ببرید.
4. کاهش زمان یادگیری مطالب جدید: با بهتر شدن روش مطالعه، درک مطالب در زمان کمتری ممکن می‌شود.
5. ارتباط دادن مفاهیم: توانایی تشخیص رابطه میان موضوعات، نشانه یادگیری عمیق‌تر است.

بررسی منظم این معیارها به شناسایی نقاط ضعف روش مطالعه کمک می‌کند.

تفاوت‌های مطالعه فعال و مطالعه منفعل

در مطالعه منفعل، دانش‌آموز بیشتر به خواندن چندباره، نگاه کردن به جزوه یا خط کشیدن زیر مطالب اکتفا می‌کند. این کارها ممکن است احساس یادگیری ایجاد کنند، اما یادآوری مطالب در آزمون را تضمین نمی‌کنند.

در مطالعه فعال، ذهن برای فهمیدن، یادآوری و استفاده از مطالب درگیر می‌شود. روش‌های آن عبارت‌اند از:

• تست زدن و تمرین کردن: برای سنجش یادگیری و شناسایی نقاط ضعف.
• خلاصه‌نویسی و دسته‌بندی با زبان خود: برای پردازش مطالب و درک ارتباط مفاهیم.
• پرسش از خود: برای بررسی میزان درک مطلب.
• بازیابی از حافظه: بستن کتاب و تلاش برای یادآوری آنچه خوانده‌اید.
• آموزش دادن به دیگران: برای روشن شدن بخش‌هایی که هنوز خوب یاد نگرفته‌اید.

نقش مرور در افزایش کیفیت مطالعه

یادگیری اولیه بدون مرور ممکن است به فراموشی منجر شود. مرور فاصله‌ دار به تثبیت مطالب کمک می‌کند و می‌تواند با این الگو انجام شود:

1. همان روز مطالعه: نکات مهم و خلاصه‌ها را مرور کنید یا چند سؤال و تست آموزشی بزنید.
2. چند روز بعد: ابتدا مطالب را بدون نگاه کردن به کتاب به یاد بیاورید؛ سپس ضعف‌ها را با کتاب یا تست‌های تثبیتی بررسی کنید.
3. چند هفته بعد: دوباره مطالب را مرور کنید تا یادآوری آن‌ها در آزمون آسان‌تر شود.

مرور را به دوباره‌خوانی محدود نکنید؛ بازیابی از حافظه، توضیح دادن مطالب، پاسخ به سؤال و تست زدن نیز بخشی از مرور فعال هستند.

نقش مدیریت انرژی ذهنی و استراحت در افزایش کیفیت مطالعه

خستگی ذهنی، بازدهی مطالعه را کاهش می‌دهد. انتخاب زمان مناسب برای مطالعه، خواب کافی، تغذیه سالم، فعالیت بدنی و استراحت‌های کوتاه به حفظ تمرکز و انرژی کمک می‌کنند.

استراحت کوتاه می‌تواند شامل چند دقیقه راه رفتن، حرکات کششی، نوشیدن آب، تنفس عمیق، گوش دادن به موسیقی آرام، مدیتیشن یا نگاه کردن به فضای سبز باشد. در مقابل، شبکه‌های اجتماعی، ویدئوهای طولانی و بازی با گوشی ممکن است بازگشت به مطالعه را دشوار کنند. بهتر است نوع استراحت را نیز در برنامه مطالعه مشخص کنید.

نقش محیط مطالعه در افزایش کیفیت مطالعه

محیط مطالعه بهتر است آرام، منظم و دارای نور و دمای مناسب باشد. فقط وسایل موردنیاز همان جلسه را روی میز بگذارید و کتاب و ابزار لازم را پیش از شروع آماده کنید تا مطالعه کمتر قطع شود. داشتن محل ثابت برای مطالعه نیز می‌تواند شروع کردن و حفظ تمرکز را آسان‌تر کند.

استفاده صحیح از تلفن همراه هنگام مطالعه

برای کاهش حواس‌پرتی، گوشی را خارج از دید، ترجیحاً در اتاقی دیگر بگذارید و حالت تمرکز یا «مزاحم نشوید» را فعال کنید. برای بررسی پیام‌ها و شبکه‌های اجتماعی زمان مشخصی تعیین کنید؛ برای مثال، پیش از ناهار و شام، هر بار حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه. در صورت نیاز، از برنامه‌های محدودکننده استفاده از گوشی کمک بگیرید. هدف، کنترل زمان استفاده از تلفن همراه و جلوگیری از وقفه‌های مکرر در مطالعه است.

سوالات متداول